<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>FR Transition Juste Archives - Longreads</title>
	<atom:link href="https://longreads.tni.org/es/category/just-transition-in-north-africa/fr-transition-juste/feed" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://longreads.tni.org/es/category/just-transition-in-north-africa/fr-transition-juste</link>
	<description></description>
	<lastbuilddate>Wed, 26 Jul 2023 16:06:11 +0000</lastbuilddate>
	<language>es</language>
	<sy:updateperiod>
	hourly	</sy:updateperiod>
	<sy:updatefrequency>
	1	</sy:updatefrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.7.3</generator>

<image>
	<url>https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2016/10/cropped-TNI-32x32.png</url>
	<title>FR Transition Juste Archives - Longreads</title>
	<link>https://longreads.tni.org/es/category/just-transition-in-north-africa/fr-transition-juste</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>قبل فوات الأوان: الحاجة الماسّة إلى انتقال عادل في شمال أفريقيا</title>
		<link>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras</link>
					<comments>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubdate>Wed, 26 Jul 2023 16:06:11 +0000</pubdate>
				<category><![CDATA[Exclude from Home Page]]></category>
		<category><![CDATA[FR Transition Juste]]></category>
		<category><![CDATA[Just transition in North Africa]]></category>
		<guid ispermalink="false">https://longreads.tni.org/?p=16959</guid>

					<description><![CDATA[<p>قبل فوات الأوان<br />
الحاجة الماسّة إلى انتقال عادل في شمال أفريقيا<br />
حمزة حموشان وكايتي ساندويل</p>
<p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">قبل فوات الأوان: الحاجة الماسّة إلى انتقال عادل في شمال أفريقيا</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-1 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-0 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-1 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div ><a class="fusion-button button-flat button-small button-custom fusion-button-default button-1 fusion-button-default-span fusion-button-default-type" style="--button_accent_color:#ffffff;--button_accent_hover_color:#ffffff;--button_border_hover_color:#ffffff;--button_gradient_top_color:#43b3ae;--button_gradient_bottom_color:#43b3ae;--button_gradient_top_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);--button_gradient_bottom_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);" target="_self" href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/"><span class="fusion-button-text">Read in English</span></a></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-2 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div align="right";><div class="printfriendly pf-button  pf-alignleft">
                    <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras?pfstyle=wp" rel="nofollow" onclick="" title="Printer Friendly, PDF & Email">
                    <img decoding="async" class="pf-button-img" src="https://cdn.printfriendly.com/buttons/printfriendly-pdf-button.png" alt="Print Friendly, PDF & Email" style="width: 112px;height: 24px;"  />
                    </a>
                </div></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-3 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-4 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-5 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-1" style="--awb-text-transform:none;"><div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><i><span lang="AR-SA">&#8220;اللحظة المناسبة هي الآن وإلا فلا، إذا كنا نريد حصر الاحترار العالمي عند 1.5 درجة مئوية&#8221;</span></i><span lang="AR-SA">.</span><i> </i><span lang="AR-SA">هذا هو التحذير الذي أطلقه جيم سكيا، الأستاذ في كلية لندن الملكية والرئيس المُشارك في فريق العمل المسؤول عن أحدث استعراض شامل (2022) لعلوم المناخ نفّذته </span><span lang="AR-EG">الهيئة</span><span lang="AR-SA"> الحكومية المعنية بتغير المناخ (</span><span dir="LTR" lang="EN-GB">IPCC</span><i> </i><i><span lang="AR-EG">&#8211;</span></i><span lang="AR-SA">آي بي سي سي – هيئة المناخ). يحذر التقرير من أن العالم على شفا الوصول إلى احترار بواقع 1.5 درجة مئوية خلال العقدين المقبلين، ويذكر أن الاقتطاعات الهائلة من الانبعاثات الكربونية – بدءاً من اليوم – هي وحدها القادرة على تجنّب كارثة بيئية ومناخية. بما أن هذه الاستعراضات والتقارير لا تُعد إلا كل ست إلى سبع سنوات، فربما يكون هذا هو التحذير الأخير من هيئة المناخ قبل أن يمضي العالم إلى مسار لا رجعة عنه من الانهيار المناخي، ستكون عواقبه وخيمة. الكوكب يعاني من ارتفاع درجات الحرارة بوتيرة سريعة للغاية، مع ظهور آثار كارثية بالفعل. كما أعلن أمين عام الأمم المتحدة أنطونيو غوتيريس في سياق إطلاق التقرير: &#8220;</span><i><span lang="AR-SA">على أرض الواقع، هذا يعني غرق مدن كبرى، وموجات حرّ غير مسبوقة، وعواصف مروعة، وندرة مياه على نطاق واسع، وانقراض مليون نوع من النباتات والحيوانات</span></i><span lang="AR-SA">&#8220;. </span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ولقد بدأت تظهر أعراض الانهيار المناخي في شمال أفريقيا والمنطقة العربية،<a href="#note1"><sup>1</sup></a> في صورة تقويض الأسس الإيكولوجية والاجتماعية-الاقتصادية للحياة. تعاني دول مثل الجزائر وتونس والمغرب ومصر من موجات حر متكررة وحادة، وفترات جفاف مطولة، وهي الظواهر التي لها آثار كارثية على الزراعة وصغار المزارعين. في صيف 2021، واجهت الجزائر حرائق غابات غير مسبوقة ومدمرة، وتعرضت تونس لموجة حر خانقة، حيث اقتربت درجات الحرارة من 50 درجة مئوية، وعانى جنوب المغرب من جفاف مروع للموسم الثالث على التوالي، وفي جنوب مصر، فقد 1100 شخص بيوتهم في فضيانات وأصيب المئات بسبب لدغات العقارب التي خرجت من الأرض بسبب الظروف المناخية المتطرفة. وفي السنوات المقبلة، تُقدّر هيئة المناخ أن منطقة حوض المتوسط ستتعرض لاشتداد للأحداث المناخية المتطرفة، مثل حرائق الغابات والفيضانات، مع زيادة في معدلات القُحولة والجفاف<a href="#note2"><sup>2</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">آثار هذه التغيرات تقع بقدر غير متناسب على المهمشين في المجتمع، لا سيما صغار المزارعين والمشتغلين بالرعي والعمال الزراعيين والصيادين. بدأ الناس بالفعل يشعرون بالاضطرار إلى ترك أراضيهم بسبب موجات الجفاف والعواصف الشتوية الأقوى والأكثر تواتراً، وتوغّل الأراضي الصحراوية وارتفاع مستوى سطح البحر.<a href="#note3"><sup>3</sup></a> تعاني المحاصيل من الفشل في مواسم الحصاد، وتقلّ مصادر المياه تدريجياً، فيشتدّ تأثيرها على الإنتاج الغذائي في منطقة تعتمد بشكل مزمن على الواردات الغذائية.<a href="#note4"><sup>4</sup></a> سوف تطرأ ضغوط هائلة على إمدادات المياه القليلة بالفعل بسبب التغيرات في أنساق تساقط الأمطار وتوغل مياه البحر في خزانات المياه الجوفية، فضلاً عن الإفراط القائم في استخدام تلك المياه. بحسب مقال نُشر في دورية &#8220;لانسيت&#8221;، فسوف يعرّض هذا أغلب الدول العربية لمستوى فقر مائي مُطلق بواقع 500 متر مكعب للفرد سنوياً بحلول عام 2050. <a href="#note5"><sup>5</sup></a></p>
</div>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يتنبأ علماء المناخ بأن المناخ في قطاعات واسعة من الشرق الأوسط وشمال أفريقيا قد يتغير بشكل يهدّد قدرة بقاء السكان على قيد الحياة نفسها.<a href="#note6"><sup>6</sup></a> في شمال أفريقيا على سبيل المثال، ستشمل الفئات التي ستتغير حياتها بأكبر قدر صغار المزارعين في دلتا النيل والمناطق الريفية في كل من المغرب وتونس، والصيادين في جربا وقرقنة (تونس) وسكان عين صالح في الجزائر واللاجئين الصحراويين في مخيمات تندوف (الجزائر) والملايين ممن يعيشون في عشوائيات القاهرة والخرطوم وتونس العاصمة والدار البيضاء.</p>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">ما يحرك عنف التغير المناخي هو قرار الاستمرار في حرق الوقود الأحفوري، وهو اختيار اتخذته الشركات والحكومات الغربية، بالتعاون مع الطبقات الحاكمة في مختلف الدول. تضع الأنظمة السلطوية في المنطقة خطط الطاقة والمناخ بمساعدة داعميها في الرياض وبروكسل وواشنطن. وتتعاون النُخب المحلية الثرية مع الشركات متعددة الجنسيات والمؤسسات المالية العالمية مثل البنك الدولي وصندوق النقد الدولي والبنك الأوروبي لإعادة الإعمار والتنمية. ورغم وعودها، فإن تصرفات هذه المؤسسات تُظهر أنها عدوة للعدالة المناخية وبقاء الجنس البشري.</span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في كل عام، يجتمع قادة العالم السياسيين والمستشارين والإعلام ولوبيات الشركات في مؤتمرات الأطراف في اتفاقية الأمم المتحدة الإطارية بشأن تغير المناخ (COP – كوب). لكن على الرغم من التهديد الذي يواجه الكوكب، تستمر الحكومات في السماح بتصاعد الانبعاثات الكربونية وبتفاقم الأزمة. بعد ثلاثة عقود مما وصفته الناشطة البيئية السويدية غريتا ثونبرغ بـ &#8220;بلاه بلاه بلاه&#8221;، أصبح من الواضح أن المحادثات المناخية مفلسة وفاشلة. اختطفتها الشركات والمصالح الخاصة التي تروج لحلول كاذبة هدفها جني الأرباح، مثل أفكار تجارة الكربون وما يُسمى بـ &#8220;الصفر الصافي&#8221; و&#8221;الحلول المستندة إلى الطبيعة&#8221;، بدلاً من إجبار الأمم الصناعية والشركات متعددة الجنسيات على تقليل الانبعاثات الكربونية وترك الوقود الأحفوري حيث ينتمي، في باطن الأرض.<em><a href="#note7"><sup>7</sup></a></em></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">جذب مؤتمر كوب26 الذي انعقد في غلاسغو في عام 2021 اهتماماً إعلامياً هائلاً لكنّه لم يحقق أيّ عوائد كبرى. و يُرجح أنّ محادثات 2022 و2023 التي ستنعقد في المنطقة العربية (كوب27 في مصر وكوب28 في الإمارات) لن تؤدي إلى إنجاز يُذكر، لا سيما على ضوء اشتداد ال</span><span lang="AR-EG">تنافس</span><span lang="AR-SA"> الجيو-سياسي العالمي على خلفية الحرب في أوكرانيا، وهو سياق لا يسمح بالتعاون بين القوى الكبرى، ويمثل ذريعة إضافية لاستمرار الإدمان العالمي على الوقود الأحفوري. سيكون هذا هو المسمار الأخير في نعش محادثات التغير المناخي.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">إن بقاء الجنس البشري يعتمد على ترك الوقود الأحفوري في باطن الأرض، وعلى التكيف مع المناخ المتغير مع الانتقال إلى طاقات متجددة ومعدلات مستدامة من استخدام الطاقة وتحولات اجتماعية أخرى. سوف تُنفق المليارات على محاولة التكيف، من البحث عن مصادر مائية جديدة وإعادة هيكلة الزراعة وتغيير المحاصيل وبناء </span><span lang="AR-EG">حواجز بحرية (مصدات أمواج) لإبقاء الماء المالح بعيداً عن اليابسة، وتغيير شكل وطبيعة المدن، ومحاولة الانتقال إلى مصادر خضراء للطاقة من خلال بناء البنية التحتية المنشودة والاستثمار في الوظائف والتكنولوجيا الخضراء. لكن مصالح مَن ستخدم هذه التحولات والانتقال الطاقي؟ ومن هم المتوقع أن يدفعوا أغلى أثمان الأزمة المناخية والتعاملات معها؟ </span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">تصيغ حالياً نفس القوى وبنى السلطة الشرهة التي أسهمت في حدوث تغير المناخ الردَّ عليه والتعامل معه. هدفها الأساسي هو حماية المصالح الخاصة وجني أرباح أكبر. في حين أن المؤسسات المالية العالمية مثل البنك الدولي وصندوق النقد الدولي تعكف على وضع تصورات عن الحاجة إلى الانتقال المناخي، فإن تصوراتها هي تصورات بانتقال رأسمالي بقيادة الشركات في أغلب الأحيان، وليست تصورات بخطط تقودها المجتمعات المحليّة وفي خدمة مصالحها. لا تجد أصوات منظمات المجتمع المدني والحركات الاجتماعية عادةً آذاناً صاغية عندما يتعلق الأمر بعواقب هذا الانتقال والحاجة إلى بدائل عادلة وديمقراطية. على النقيض من ذلك فإن المؤسسات المالية العالمية ومعها وكالة التنمية الألمانية ومختلف هيئات الاتحاد الأوروبي تتحدث بوضوح وبصوت مسموع، وتنظم الفعاليات وتنشر التقارير في دول المنطقة العربية. إنها تسلط الضوء على مخاطر العالم الذي يزدد حرارةً وتدعو إلى تحركات عاجلة، بما يشمل استخدام طاقة متجددة أكثر وخطط للتكيف. لكن تحليلاتها للتغير المناخي والانتقال المنشود ضيّقة ومحدودة وهي في واقع الأمر خطرة، إذ تهدد بإعادة إنتاج نفس أنماط الاستلاب ونهب الموارد التي وسمت حقبة الوقود الأحفوري الحالية.</span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">رؤيةَ المستقبل التي تدفعها أطرافٌ مثل البنك الدولي ووكالة التنمية الألمانية والهيئة الأمريكية للتنمية الدولية ووكالة التنمية الفرنسية والكثير من هيئات الاتحاد الأوروبي، يكون الاقتصاد فيها خاضعاً لمنطق الربح الخاص، بما يشمل الدفع بالمزيد من الخصخصة للمياه والأرض والموارد والطاقة، بل وحتى الغلاف الجوي. تشمل المرحلة الأخيرة في هذا التّوجه الشراكات بين القطاعين العام والخاص التي يتم تنفيذها في كل قطاع في المنطقة، وتشمل كذلك قطاع الطاقات المتجددة. الدفع نحو خصخصة الطاقة وهيمنة الشركات في مجال الانتقال الطاقي ظاهرة عالمية لا تقتصر على شمال أفريقيا والمنطقة العربية، لكن آليات هذه العملية هنا متقدمة أكثر، ولم تصادف إلى الآن مقاومة كبيرة. المغرب ماضٍ بقوة في هذا المسار، وكذلك تونس. وهناك دفع قوي بالخصخصة وتوسيعها في قطاع الطاقة المتجددة في تونس، مع تقديم محفزات هائلة للمستثمرين الأجانب لإنتاج الطاقة الخضراء في البلاد، بما يشمل إنتاجها لأغراض التصدير. وتسمح القوانين التونسية باستخدام الأراضي الزراعية في تنفيذ مشروعات الطاقة المتجددة في بلد يعاني بالفعل من تبعية غذائية حادة<em><a href="#note8"><sup>8</sup></a></em> (كما تبين أثناء انتشار جائحة كوفيد ثم حتى وقت كتابة هذه السطور، مع اجتياح الحرب لأوكرانيا).</p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">تشدّد حتمًا تطورات كهذه في المنطقة على أهمية طرح سؤال: &#8220;الطاقة من أجل ماذا ومن أجل من؟ من الذين سيخدمهم الانتقال الطاقي؟&#8221; تستعرض المؤسسات المالية الدولية والشركات والحكومات &#8220;الاقتصاد الأخضر&#8221; أو ما تسمّيها ب&#8221;التنمية المستدامة&#8221; بصفتها منظورًا جديدًا. لكنها في واقع الأمر امتداد لنفس منطق التراكم الرأسمالي والتسليع والتعامل بمنطق مالي بحت، بما يشمل تطبيق كل هذا على الطبيعة ذاتها.</span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن الواقع التاريخي والسياسي والجيوفيزيائي لمنطقة شمال أفريقيا يعني أن كلًّا من الآثار والحلول الخاصة بالأزمة المناخية ستكون مختلفة في المنطقة عن وضعها في أية سياقات أخرى. إنخرطت شمال أفريقيا  في الاقتصاد الرأسمالي العالمي من موقع تابِعٍ: أثّرت القوى الاستعمارية على دول شمال أفريقيا أو أجبرتها على القبول ببناء اقتصاداتها بالأساس حول استخراج وتصدير الموارد – عادةً ما تُقدم رخيصة في صورة خام – اقتراناً باستيراد السلع الصناعية عالية القيمة. النتيجة هي نقل واسع النطاق للثروة إلى المراكز الإمبريالية على حساب التنمية المحلية.<a href="#note9"><sup>9</sup></a> يؤكد استمرار هذه العلاقات غير المتكافئة أو المتعادلة حتى اليوم على دور دول شمال أفريقيا بصفتها جهات مُصدِّرة للموارد الطبيعية، مثل النفط والغاز والسلع الأساسية المعتمدة بشكل مكثف على المياه والأرض، مثل المحاصيل الزراعية النقدية. يفاقم هذا التجذّر للنمط الاقتصادي الاستخراجي التصديري من التبعية الغذائية والأزمة الإيكولوجية مع تكريس علاقات هيمنة امبريالية وتراتبيّات استعمارية جديدة.<a href="#note10"><sup>10</sup></a></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">ومن ثم فهناك أسئلة مهمة يجب طرحُها عند الحديث عن التصدي لتغير المناخ والتحول نحو الطاقات المتجددة في المنطقة: كيف سيكون التعامل العادل مع التغير المناخي هنا؟ هل يعني حرية الانتقال إلى أوروبا وفتح الحدود معها؟ هل يعني تسديد الدين المناخي والإنصاف والتعويض من قبل الحكومات الغربية والشركات متعددة الجنسيات والنخب المحلية الثرية؟ هل يعني الانتقال بعيداً عن النظام الرأسمالي؟ ما الذي يجب أن يحدث لموارد الوقود الأحفوري في المنطقة والجاري استخراجها حالياً من قبل شركات غربية؟ من الذي يجب أن يسيطر على الطاقة المتجددة لدينا؟ ما معنى التكيّف مع المناخ المتغير ومن سيشكل هذه الآليات ومن سيستفيد منها؟ ومن هي الأطراف التي ستكافح من أجل تغيير حقيقي وتحوّلات جذريّة؟</span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بينما بدأت بعض الحكومات عبر العالم في التعامل مع تغير المناخ بجدية، فهي كثيراً ما تفعل هذا انطلاقاً من منظور &#8220;الأمن المناخي&#8221;،<a href="#note11"><sup>11</sup></a> من تدعيم للدفاعات ضد ارتفاع مستوى سطح البحر إلى مواجهة الحوادث المناخية المتطرفة، ولكن كثيراً ما تُفعّل إجراءاتها أيضاً ضد &#8220;تهديد&#8221; اللاجئين المناخيين وضد إعادة التفاوض على توزيع السلطة عالمياً. علينا أن نبدأ بالبحث في قضايا التغير المناخي من خلال منظور العدالة، لا منظور الأمن. مستقبلٌ يَتم تشكيله حول منظور &#8220;الأمن&#8221; سيُخضع نضالاتنا لأطر مفاهيمية وتخيّلية تعيد في نهاية المطاف تمكين قوى الدولة القمعية، مع فرض المنطق الأمني والعسكري على الاستجابة لتغير المناخ. المزيد من الدبابات والبنادق، وجدران أعلى، وحدود أكثر &#8220;عسكرة&#8221;، هي إجراءات لن تحل الأزمة المناخية. في أفضل الأحوال، سوف تسمح للأغنياء بالبقاء في أوضاع مريحة مع دفع باقي العالم ثمن الجمود في التعامل مع التغير المناخي. علينا أن نُقدِم على قطيعة نهائية مع نظام الاستغلال الرأسمالي للناس والكوكب، الذي أدى إلى الأزمة المناخية، لا أن نُمكّن هذا النظام بتسليحه وتعميق وجوده.</p>
</div>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/2.-Environmental-orientalism-1024x577.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-2 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/2.-Environmental-orientalism-1024x577.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-6 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-1 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">الاستشراق البيئي</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-3 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-7 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-8 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-2" style="--awb-text-transform:none;"><div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">كما قوّض الإخضاع الاقتصادي والهيمنة الإمبريالية من الاستقلالية السياسية والاقتصادية للمنطقة العربية، فإن إنتاج المعرفة عن الشعوب العربية وتمثيلهم هم وبيئتهم يُستخدم بالمثل من قبل القوى الكولونيالية لشرعنة مشاريعها الاستعمارية وأهدافها الإمبريالية. تستمر استراتيجيات الهيمنة تلك حالياً في دول المنطقة ويجري إعادة تشكيل التصورات عنها (مرة أخرى) بصفتها أشياء يجدُر تنميتها، بما يدعم مرة أخرى أفكار &#8220;رسالة التحضر الأوروبية&#8221; من العهود الكولونيالية. </span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تحاجج ديانا كيه ديفيز بأن التصوّرات البيئية الأنغلو-أوروبية في القرن التاسع عشر مثّلت البيئة بالعالم العربي بصفتها &#8220;غريبة ومختلفة وفانتازية وغير طبيعية، ومتدهورة كثيراً بشكل من الأشكال&#8221;. استخدمت بدقة ومهارة مفهوم &#8220;الاستشراق&#8221;<a href="#note12"><sup>12</sup></a> الذي صكه إدوارد سعيد، كإطار مفاهيمي لتفسير التمثيلات الغربية المبكرة للبيئة في الشرق الأوسط وشمال أفريقيا كشكل من أشكال &#8220;الاستشراق البيئي&#8221;. تم سرد البيئة من قِبل من أصبحوا أصحاب سلطة إمبريالية – بالأساس من بريطانيا وفرنسا – بصفتها &#8220;غريبة وناقصة&#8221;، مقارنة بالبيئة الأوروبية &#8220;الطبيعية والمثمرة&#8221;. انطوى هذا على استخدام قدر من التدخلات التي هدفت إلى &#8220;تحسين وترميم وتطبيع وإصلاح&#8221; البيئة.<em><a href="#note13"><sup>13</sup></a></em><a href="" name="_ftn1"></a></p>
</div>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">استخدمت السلطات الاستعمارية هذا التمثيل/التجسيد المخادع للتدهور البيئي والكارثة البيئية المفترضين في تبرير جميع أشكال الاستلاب التي أقدمت عليها، فضلاً عن السياسات التي صممتها للسيطرة على السكان في المنطقة وعلى بيئتهم الطبيعية. في شمال أفريقيا، شيد الاستعمار الفرنسي سردية بيئية انطوت على مقولات التحلل والتفسخ والتدهور من أجل تنفيذ &#8220;تغيرات دراماتيكية، اقتصادية واجتماعية وسياسية وبيئية&#8221;.<a href="#note14"><sup>14</sup></a> انطلاقاً من هذا المنظور، فإن السكان المحليين وبيئاتهم احتاجوا معاً إلى مباركة &#8220;رسالة التحضر الأوروبية&#8221; وعناية الرجل الأبيض.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">دائماً ما تكون السرديات نتاجاً للحظة تاريخية، وهي لا تكون بريئة النوايا أبداً، ومن ثم على المرء أن يطرح السؤال: لمصلحة من يتم إنتاج المعرفة والتمثيلات والسرديات؟ ثمة مثال معاصر واضح، هو التمثيل الحالي لصحراء شمال أفريقيا، التي عادة ما توصف بأنها أرض فسيحة وخالية وميتة فيها قلة من السكان، وكأنها الجنة الموعودة للطاقة المتجددة. بناءً على هذا التصور، فهي تمثّل فرصة ذهبية لتقديم الطاقة الرخيصة لأوروبا حتى تستمر في نمط حياتها الاستهلاكي الباذخ وفي استهلاك الطاقة المفرط. تتجاهل هذه السردية الكاذبة أسئلة الملكية والسيادة وتخفي وراءها علاقات الهيمنة والسيطرة العالمية التي تيسّر نهب الموارد وخصخصة المشاع وسلب المجتمعات، من ثم تدعم سبل الإدارة غير الديمقراطية والإقصائية للانتقال الطاقي. كما هو الحال في مناطق عديدة حيث حياة الناس وسبل معاشهم خفية أو &#8220;مخفية&#8221; في عين الدول المستعمرة، &#8220;لا توجد أراضٍ خالية&#8221; في شمال أفريقيا.<a href="#note15"><sup>15</sup></a> حتى عندما تكون الأراضي قليلة السكان، فلا تزال البيئات التقليدية والأراضي مغروسة في قلب الثقافات والمجتمعات القائمة، ولابد من احترام حقوق الناس وسيادتهم في سياق أي تحول اجتماعي-إيكولوجي.</p>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">من الضروري تحليل الآليات التي يتم بموجبها نزع إنسانية الآخر، وكيف تُستخدم سلطة التمثيل وبناء التخيلات حوله (وحول بيئته) في تعميق بنى السلطة والهيمنة والاستلاب. في هذا الصدد، ما وصفه إدوارد سعيد في &#8220;الاستشراق&#8221; بأنه &#8220;احتقار واختزال ونزع الطابع الإنساني&#8221; عن الثقافات أو الشعوب أو المناطق الجغرافية الأخرى، مستمر حالياً في تبرير العنف الموجه ضد الآخر وضد طبيعته. يتخذ هذا العنف قالب تهجير السكان والسيطرة على أراضيهم ومواردهم، وجعلهم يدفعون الثمن الاجتماعي والبيئي للمشروعات الاستخراجية ومشروعات الطاقة المتجددة، مع قصف وتقتيل الشعوب المظلومة وترك المهاجرين يغرقون في المتوسط، وتدمير الأرض تحت لواء التقدم.</span></p>
</div>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كما قالت ناعومي كلاين بوضوح في محاضرتها عام 2016 في ذكرى ادوارد سعيد،<a href="#note16"><sup>16</sup></a> لمّا كانت تصف الثقافة البيضاء الاستعلائية/العنصرية: &#8220;الثقافة التي تعطي قيمة ضئيلة للغاية لحياة الناس السود وداكني البشرة، الثقافة المستعدة لترك البشر يختفون تحت الأمواج العالية، وينتحرون بإضرام النار في أنفسهم في مراكز الاحتجاز، سوف تكون مستعدة لقبول فكرة أن تختفي الدول التي يعيش فيها هؤلاء تحت الأمواج العالية، وأن تحرقها الحرارة الشديدة&#8221;. ولن تطرف لها عيناً وهي تلقي بعبء التكاليف الاجتماعية-البيئية الكارثية على فقراء هذه الدول. إن مقاومة وتفكيك الاستشراق والسردية البيئية النيوكولونيالية عن شمال أفريقيا سوف تمكّن من وتتطلب بناء رؤى بحراك جماعي ضد التغير المناخي، ومن أجل العدالة البيئية والتحول الاجتماعي-الإيكولوجي التي تضرب جذورها في تجارب وتحليلات وأفكار تحرّرية من مناطق أفريقيا والعالم العربي وغيرها من المناطق.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/3.-Why-this-collection_-Why-now_-1024x567.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-4 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/3.-Why-this-collection_-Why-now_-1024x567.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-9 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-2 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">لماذا هذا الكتاب؟ ولماذا الآن؟</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-5 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-10 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-11 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-3" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على العموم، تهيمن على أغلب الكتابات عن التغير المناخي والأزمة الإيكولوجية والانتقال الطاقي في شمال أفريقيا والمنطقة العربية المؤسسات النيوليبرالية الدولية. تحليلاتها متحيزة ولا تتعاطى مع أسئلة الطبقة والعرق والجندر والعدل والسلطة أو التاريخ الكولونيالي. حلولها المقترحة ووصفاتها للمشاكل تستند إلى السوق، وتأتي من أعلى لأسفل، ولا تتصدى للأسباب الجذرية لأزمات المناخ والبيئة والغذاء والطاقة. تؤدي المعرفة التي تنتجها هذه المؤسسات وبشكل عميق إلى عدم التمكين، وتتجاهل أسئلة القمع والمقاومة، وتركز بقوة على نصائح &#8220;الخبراء&#8221;، مع إقصاء الأصوات &#8220;القادمة من أسفل&#8221;.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">هذا الكتاب محاولة لتصليح هذه الأوضاع. إنه مجموعة مقالات من مختلف دول شمال أفريقيا، تركز على جوانب متعددة من الانتقال الطاقي وكيفية جعله عمليّة منصفة وعادلة. تغطي الفصول جملة عريضة من الدول، من المغرب والصحراء الغربية والجزائر حتى تونس ومصر والسودان، كما تشمل إسهامات إقليمية عن الانتقالات الزراعية والهرولة وراء الهيدروجين في الآونة الأخيرة في شمال أفريقيا.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">حتى الآن، لم تظهر مجموعة متوفرة على نطاق واسع من الكتابات بأقلام باحثين أو نشطاء نقديّين من شمال أفريقيا عن الانتقال الطاقي العادل، باللغات العربية أو الإنكليزية أو الفرنسية، سواء ضمن كتاب أو موارد متوفرة عبر الإنترنت. بينما تكتسب كتبٌ عن الصفقات الخضراء الجديدة<a href="#note17"><sup>17</sup></a> والانتقال الطاقي المنشود اهتماماً متزايداً، تبقى كتابات المؤلفين الناقدين من الجنوب العالمي مهمّشة، ومنهم كُتاب من شمال أفريقيا والمنطقة العربية. نظراً للأهمية البالغة لتحدي المركزية الأوروبية والحاجة إلى نهج واعٍ بالتحليل الطبقي في التعامل مع تخفيف آثار والتكيف مع التغير المناخي (بما يشمل التحرك بشكل عاجل نحو الطاقات المتجددة)، نجد أنفسنا بصدد فجوة هائلة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يعتمد هذا الكتاب بشكل صريح منظور &#8220;العدالة&#8221;. إنه يهدف إلى كشف السياسات والممارسات التي تحمي النخب السياسية والشركات متعددة الجنسيات والنظم السلطوية والعسكرية. ويسعى إلى الإسهام في عمليات إنتاج المعرفة والمقاومة لسلب الأرض/الموارد والأجندات النيوكولونيالية، وذلك من أجل الوصول إلى الاستدامة القادرة على إحداث تحولات جذرية، من أسفل لأعلى، بناء على افتراض أن هذا النهج يتيح أكبر إمكانات للتعامل مع الأزمات البيئية والغذائية والطاقية والاجتماعية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">هذه هي أول مجموعة من المقالات باللغة العربية، تتناول مسألة الانتقال الطاقي في شمال أفريقيا، بالاستعانة بمنظور العدالة وإطار عمل الانتقال العادل (انظر-ـي أدناه).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يهدف مشروع الكتاب إلى:</p>
<ul dir="rtl">
<li>زيادة النقد البنيوي في نقاشات الانتقال &#8220;الأخضر&#8221;، من خلال وضع أصوات المناضلين والباحثين والكُتاب من شمال أفريقيا والمنطقة العربية في قلب النقاش.</li>
<li>تسليط الضوء على أهمية الأزمة المناخية وإلحاحها في شمال أفريقيا، ومقاومة تجذر الاستخراجية والاستعمار الطاقي، بالتركيز على الحاجة إلى تحليلات متكاملة وشاملة وتغيرات هيكلية كبرى.</li>
<li>مناوءة الخطابات النيوليبرالية/النيوكولونيالية المهيمنة فيما يخص الانتقال &#8220;الأخضر&#8221;، والتي تروّج لها أطراف دولية كثيرة في المنطقة.</li>
<li>تجاوز الخطاب &#8220;الأمني&#8221;، إذ يتجنب الكتاب المطالب المُؤطّرة حول &#8220;الأمن&#8221;، مثل الأمن المناخي والأمن الغذائي والأمن الطاقي، بينما يروج لمفاهيم مثل العدالة والسيادة وإنهاء الاستعمار.</li>
<li>دعم القوى/الحركات/المجموعات الشعبية التقدمية في شمال أفريقيا والمنطقة العربية بشكل أعم، على مسار وضع تصور استجابة محلي وديمقراطي وعمومي لتحقيق الانتقال الطاقي المطلوب، تصور يأخذ بعين الاعتبار تحليلات على المستويات السياسية والاقتصادية والاجتماعية والطبقية والبيئية.</li>
<li>المساعدة في حشد مجموعات العمل في شمال أفريقيا والمنطقة العربية حول محادثات المناخ المقبلة (كوب27 في مصر وكوب28 في الإمارات).</li>
</ul>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يهدف هذا العمل التثقيفي والسياسي إلى الإسهام في الدراسات الجديدة عن الانتقالات الطاقية عبر منهجية الاقتصاد السياسي، الذي يحقق في العلاقات بين صناعات الوقود الأحفوري وقطاع الطاقة المتجددة والنخب الإقليمية ورأس المال الدولي. كما يهدف إلى وضع واستكشاف مفاهيم وأفكار سياسية قادرة على توجيه وحشد التغيير بقيادة الحركات الشعبية في المنطقة.</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-12 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/4.-What-is-‘just-transition_-1024x567.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-6 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/4.-What-is-‘just-transition_-1024x567.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-13 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-3 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">ما هو &#8220;الانتقال العادل&#8221;؟</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-7 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-14 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-15 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-4" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كما أوضحنا أعلاه، غالبًا ما كانت المناقشات حول التحركات والإجراءات لمواجهة تغير المناخ ضيّقة المنظور وتكنوقراطية، نيوليبرالية وقائمة على اقتصاد السوق، حيث تقدم حلولاً تأتي دائماً من أعلى لأسفل، وتركز ضمنيًا على الحفاظ على البنى العنصرية والإمبريالية والأبوية للرأسمالية. على هذه الخلفية من المقترحات التي في أفضل الأحوال تتجاهل إلى حد بعيد أسئلة السلطة والعدالة، ظهر مفهوم &#8220;الانتقال العادل&#8221; بصفته إطار عمل يضع العدالة في القلب من النقاش. ويقرّ هذا النهج -على حد قول إدواردو غاليانو- بأنّ: &#8220;حقوق البشر وحقوق الطبيعة هما مسميان لنفس الكرامة&#8221;.<a href="#note18"><sup>18</sup></a> من أين جاءت فكرة الانتقال العادل؟ وما الذي يمكن أن تقدمه لمشروع إعداد رؤى تعمل من أسفل لأعلى وتقاوم الإمبريالية من أجل الخلاص البشري والتحرك على ملف المناخ في سياق شمال أفريقيا والمنطقة العربية؟</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يمكن تتبع جذور مفهوم الانتقال العادل إلى الولايات المتحدة في السبعينيات من القرن العشرين، عندما ظهرت تحالفات جديدة غير مسبوقة بين النقابات العمالية والحركات البيئية والشعوب الأصلية، للنضال من أجل العدالة البيئية في سياق مواجهة الصناعات الملوِّثة للبيئة. في مواجهة القوانين البيئية التي كانت تُنفّذ حينئذ للمرة الأولى أو شُدِّدت نصوصها خلال ذلك العقد، ادّعت الشركات أن السياسات الحامية للبيئة تطالبها بفصل الكثير من العمال. التفتت النقابات والجماعات المحليّة ضد محاولة &#8220;فرق تسد&#8221; تلك، وقالت بأن العمال والجماعات – لا سيما السود وغير البيض الآخرين ومجتمعات الشعوب الأصلية الذين عانوا أكثر من غيرهم من الصناعات الملوّثة للبيئة – بينهم مصلحة مشتركة في توفير بيئة مناسبة للحياة وعمل لائق وآمن بأجور معقولة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على مدار العقود التالية، تبنّت مختلف المجموعات مفهوم الانتقال العادل واستكشفته وشرحته وفسّرته. في البداية تركزت المجموعات هذه في الولايات المتحدة وكندا، ثم انتقل النقاش إلى مجموعات في جميع أنحاء العالم، لا سيما في أمريكا الجنوبية وجنوب أفريقيا. تعاونت الحركات العمالية وحركات العدالة البيئية –مع الشعوب الأصلية والحركات النسوية والشباب والطلاب ومجموعات أخرى– على بناء تحالفات ورؤى مشتركة لتقديم حلول قادرة على إحداث تحولات جذرية في ملف الأزمة المناخية، بما يشمل التصدي للأسباب الجذرية، مع وضع حقوق الإنسان وسيادة الشعوب ومواجهة التدهور الإيكولوجي في الصدارة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ومع اكتساب إطار العمل هذا الشعبية والانتشار، زادت الشركات والحكومات من محاولاتها لتقديم رؤاها الخاصة للانتقال العادل، وجاءت تلك المحاولات مفتقرة للتحليل الطبقي، مع إنكار الحاجة إلى تحولات جذرية. مع ذكر مفهوم &#8220;الانتقال العادل&#8221; في ديباجة اتفاق باريس –وهو انتصار اكتُسِب بشق الأنفس من طرف الحركات العمالية وحركات العدالة المناخية العالمية– اشتدت وتيرة هذا &#8220;الالتفاف&#8221; على المفهوم وتخفيف مغزاه السياسي القوي. اليوم، لم يعد &#8220;الانتقال العادل&#8221; مفهوماً واحداً، حيث أصبح واقعاً في حقل من الخلاف حوله، في مساحة تشهد نضالات حول الحلول المطلوبة والممكنة للأزمة المناخية. لا يعني المصطلح بالضرورة سياسات تقدمية مُخلصة للبشر، إذ تستخدمه الكثير من الأطراف لوصف مقترحات لا تعدو كونها &#8220;استمرار الحال على ما هو عليه&#8221; والدفاع عنها، أو على مسار تكثيف النمط الاستخراجي &#8220;الأخضر&#8221;. على ذلك، وبخلاف الحديث عن &#8220;التنمية المستدامة&#8221; أو &#8220;الاقتصاد الأخضر&#8221;، فيقدّم مفهوم الانتقال العادل مساحة يمكن للحركات استغلالها للإصرار على سموّ العدالة في جميع الحلول المناخية المقترحة. رغم محاولات &#8220;الالتفاف&#8221; على المفهوم ونزع حدته السياسية، تُعدّ مركزية &#8220;العدالة&#8221; في المصطلح في حد ذاتها نقطة قوة تحافظ على سلامة المفهوم.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">مقترحات الانتقال العادل التي تقدمها الحركات الاجتماعية التقدمية مدفوعة بقناعة أنّ الناس الذين يتحملون أعلى كلفة للنظام الحالي، يجب ألا يصبحوا هم من سيدفعون ثمن الانتقال إلى مجتمع مستدام، بل يجب أن يكونوا في صدارة الأطراف التي ستشكل مسار هذا الانتقال. استكشفت ديناميّات عديدة جوانب مختلفة من هذه المسألة، سعياً لتحسين فهم تكاليف النظام القائم وإمكانات الانتقال، والنفقات المحتملة للبدائل المقترحة. من المنظورات النسوية وتلك الخاصة بالشعوب الأصلية، إلى البرامج الإقليمية والقُطرية، فإن الحركات المختلفة تدفع بتعريفاتها الخاصة بها لكل من &#8220;العدالة&#8221; و&#8221;الانتقال&#8221; في سياقاتها المتعددة.<a href="#note19"><sup>19</sup></a></p>
<div dir="rtl"><span dir="RTL" lang="AR-SA">يعتمد المفهوم في هذا الكتاب على رؤى صادرة عن اجتماع لحركات العدالة البيئية والحقوق العمالية من ثلاث قارات، وقد انعقد في أمستردام في 2019. توصل المشاركون في الاجتماع إلى 6 مبادئ أولية للانتقال العادل: (1) الانتقال العادل مختلف في مختلف الأماكن، (2) الانتقال العادل مسألة طبقية، (3) الانتقال العادل مسألة جندرية، (4) الانتقال العادل إطار عمل معادٍ للعنصرية، (5) الانتقال العادل لا يخصّ فقط مسألة المناخ بل يتعدّاها، (6) الانتقال العادل مرتبط بالديمقراطية</span>.</div>
<div dir="rtl">
<p style="font-weight: 400;">مع عدم الادعاء بأنه تعريف جامع مانع أو مجموعة نهائية ومستقرة من المبادئ الدائمة، فإن هذا التحليل يوضح التضاريس العامة لموقف يقرّ بأنه على المناقشات حول الانتقال العادل أن تستجيب لواقع التنمية غير المتكافئة الذي تسببت فيه الإمبريالية والكولونيالية، وأنه على الانتقال العادل أن يشمل تحولات راديكالية تزيد من سلطة &#8220;الناس العاملين&#8221; على تنوّعهم (انظر-ـي أدناه) ويقلل من سلطة النخب الرأسمالية والسياسية، مع الإعتراف بأنه لا يمكن التصدي للمشكلات البيئية دون التصدي للبنى العنصرية والمتعصبة جندرياً وغيرها من البنى القمعية للاقتصاد الرأسمالي. هذا الموقف يُقرّ كذلك أن الأزمة البيئية أكبر من كونها أزمة مناخية، إذ تشمل فقدان المواطن البيئية والتنوع الحيوي، والانهيار الشّديد للعلاقات البشرية مع &#8220;العالم الطبيعي&#8221;، ويعترف أنّ الانتقال العادل لا يمكن أن يتحقق دون تحولات في السلطة السياسية والاقتصادية نحو مزيدٍ من الديمقراطية. يُستخدم مفهوم &#8220;الناس العاملين&#8221; أو &#8220;البشر العاملين&#8221; كمفهوم جامع دال على العمال بكافة فئاتهم، بما يتجاوز مُحدِدات &#8220;الطبقة العاملة&#8221;. تحاول هذه الصياغة استيعاب فكرة تنوع صنوف العمل، من عمل بأجر وبغير أجر، في القطاعين الرسمي وغير الرسمي، دائم ومؤقت، وأعمال الرعاية غير مدفوعة الأجر التي تتحملها في الأغلب النساء، وكذلك أعمال ربما لا يُنظر إليها ضمن إطار &#8220;العمال&#8221; التقليدي، من قبيل الفلاحة والرعي والصيد، أو الأعمال بدوام جزئي أو موسمي، بما يشمل عمل مجموعات الشعوب الأصلية وفئات السكان الأخرى المشتغلة بأنشطة معيشية غير متعارف على كونها &#8220;عمل&#8221;. انظر-ـي أيضاً النقاش حول فئات العمال، الصفحة التالية. [هامش مُضاف للطبعة العربية].</p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">الوجه </span><span lang="AR-SA">الثاني لمتانة مفهوم الانتقال العادل هو تاريخه كأداة أو إطار موحّد للحركات المختلفة عبر خطوط الانقسام الكثيرة القائمة والمحتملة. كما أوضحنا أعلاه، فقد خرج المفهوم في الأصل للتعامل مع تكتيكات &#8220;فرّق تسد&#8221; التي تسلّحت بها الشركات المقاومة لتشديد القوانين البيئية. هذه الأساليب حية وتُمارس إلى الآن حيث تدفع الشركات بسياسات تحمي أرباحها بغض النظر عن التكاليف التي يتحمّلها المجتمعات والعمال والكوكب، مع قيامها بتحريض مختلف المناطق وفئات البشر العاملين ضد بعضهم البعض. تقرّ الحركات الدولية المعنية بالعدالة المناخية، والإئتلافات القُطرية والإقليمية والتحالفات المحلية في شتى أنحاء العالم بأننا جميعاً تقريباً مستفيدون من وجود بيئة مزدهرة وحية، وأننا نعاني عندما تتركز الثروة والسلطة في يد نخب ضئيلة تستفيد من حماية نفسها فقط من أسوأ آثار الأزمة المناخية. لكن بناء حملات ورؤى مشتركة وغرس الثقة والتضامن وتطوير مقترحات مشتركة والكفاح من أجلها، هي عمليات بطيئة ومليئة بالتحديات سياسياً ولكنها تبقى ضرورية إذ يُرجّح أن أي &#8220;طرق مختصرة&#8221; تحاول تجاوز هذه العمليات ستخاطر بالعدالة التي يجب أن تكون في القلب من الانتقال العادل. يمكن أن يساعد مفهوم الانتقال العادل، والتجارب المتنامية من عمل وحملات حول العالم إزاء هذا الملف، في توفير بعض الإرشاد والتوجيه على هذا الطريق الصعب.</span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لقد تشكّل مفهوم الانتقال العادل جزئياً على يد الحركات العمالية، لذا تبقى مسألة العمل اللائق في القلب من عدّة مقترحات مقدَّمة في إطار هذا المفهوم. لقد وصفت الكونفدرالية الدولية للنقابات العمالية منطقة الشرق الأوسط وشمال أفريقيا بصفتها المنطقة الأسوأ في العالم فيما يخص حقوق العمال، في ظل وفرة من الانتهاكات الممنهجة لحقوق العمال عبر المنطقة.<a href="#note21"><sup>21</sup></a><a href="" name="_ftnref1"></a> تبلغ معدلات بطالة الشباب في مختلف أنحاء العالم العربي ضعف المعدل العالمي<a href="#note22"><sup>22</sup></a><a href="" name="_ftnref2"></a> ويعمل نحو ثلثي العمال في شمال أفريقيا في القطاع غير الرسمي.<a href="#note23"><sup>23</sup></a><a href="" name="_ftnref3"></a> في هذا السياق، ما الذي نقصده حين نتكلم عن العمل اللائق؟ وكيف يمكن أن نفهم مختلف فئات العمال/العاملين؟ بإلهام من المؤرخ والناشط السياسي الجوياني والتر رودني واستعماله السياسي لمفهوم &#8220;الناس العاملين&#8221;، فإن الباحث التنزاني عيسى شيفجي قد حاجج بأنه &#8220;<em>في ظل النيوليبرالية، يتخذ التراكم البدائي أشكالاً جديدة ويصبح أكثر عمومية في مختلف القطاعات الاقتصادية، بما يشمل ما يُسمى بالاقتصاد غير الرسمي. يستغل المنتج نفسه/نفسها حتى يبقى على قيد الحياة، مع دعمه في الوقت نفسه لرأس المال</em>&#8220;.<a href="#note24"><sup>24</sup></a><a href="" name="_ftnref4"></a> ثم يقول شيفجي بأننا بحاجة إلى فهم جديد للعمال، يقرّ بالاستغلال الشائع الذي يواجه العمال الصناعيين المنظَّمين وكذلك العَمالة الهشّة وغير الرّسمية، والمؤقتة والمهاجرة، بالإضافة لغير مدفوعي الأجر وذوي الأجور المتدنّية (عادة النساء) الذين يقومون بأعمال منزلية وأعمال رعاية وأعمال إعادة إنتاج للمجتمع، والموظفين ذاتياً أو صغار المزارعين، والرعاة والصيادين الذين يعملون بشكل مباشر للبقاء على قيد الحياة.</p>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">في الوقت الحالي، يتخلّى أغلب البشر – بِغضّ النظر عن نوع العمل الذي يؤديه الإنسان – عن جزء من وقت الاستهلاك اليومي الأساسي الخاص بهم، وبعض حقوقهم الإنسانية أو قدرتهم على العيش بكرامة، من أجل الاستمرار في تدعيم الأرباح الهائلة للشركات متعددة الجنسيات. سواء تعلق الأمر بغذائهم أو صحتهم أو نظم الطاقة والرعاية التي تمت خصخصتها، أو وضع عبء الرعاية كاملاً على الأسرة، وهذا لأنهم خسروا أو أنهم عرضة لخسارة أراضيهم ومناطق الصيد التقليدية، أو لعدم قدرتهم على العثور على عمل مع الاضطرار من أجل تلبية حاجياتهم لل</span><span lang="AR-EG">معاناة</span> <span lang="AR-SA">في الاقتصاد غير الرسمي حيث يفتقرون للأدوات السياسية اللازمة للمطالبة بأجور معيشية، </span><span dir="LTR" lang="FR">و</span><span lang="AR-SA">بغضّ النظر عن كل هاته المسارات، فالنتائج متماثلة. ليست صدفة أن هذه الأغلبية المُستَغَلة والمعرَّضة للعمل غير المستقر هي أيضاً المجموعة الأكثر عرضة لمخاطر التغير المناخي، والفئة الأقل قدرة على حماية نفسها من آثاره.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">إذن بالاقتران مع مفهوم الانتقال العادل، يمكن أن نستخدم هذا التعريف لـ &#8220;البشر العاملين&#8221; أثناء إعداد رؤيتنا عمّن يجب أن تكون لهم الكلمة فيما يخص الانتقال الطاقي، والتعامل مع الأزمة المناخية بشكل عام. يمثّل المفهومان معاً المهاد والمبدأ لما يمكن أن تكونه العدالة في العمل المناخي (لمواجهة تغير المناخ)، والخطوات الملموسة التي نحتاجها لإنجاز الانتقال العادل في مختلف السياقات. يحاول الكتاب جمع هذه الرؤى المختلفة من منظور شرائح متنوّعة للناس العاملين عبر منطقة شمال أفريقيا، وأن يسلّط الضوء على بعض إمكانات بناء التحالفات والائتلافات.</span></p>
</div>
</div>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/5.-Summary-of-the-Collection-of-articles-1024x567.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-8 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/5.-Summary-of-the-Collection-of-articles-1024x567.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-16 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-4 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">ملخص لفصول الكتاب</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-9 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-17 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-18 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-5" style="--awb-text-transform:none;"><div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">يوثق <b>محمد جاد </b>تعامل مصر مع وقائع انقطاع الكهرباء واسعة النطاق والمتكررة في عام 2014 من منظور &#8220;تحرير&#8221; إنتاج الكهرباء اقتصادياً والانتقال من أسعار الكهرباء المدعمة لباقة عريضة من المواطنين. يرفض جاد زعم البنك الدولي بأن تحرير أسعار الكهرباء قد أنهى الدعم المقدم للأغنياء وأعاد توزيع الموارد باتجاه الفقراء. إذ يُظهر كيف مهّد هذا الإجراء الطريق لدخول رأس المال الدولي، على حساب الفئات الأفقر، وحوّل راديكالياً هذه الخدمة الأساسية إلى سلعة.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">في فصله عن قطاع الطاقة في المغرب، يطرح <b>جواد مستقبل </b>أسئلة في غاية الأهمية: من </span><span lang="AR-EG">أ</span><span lang="AR-SA">صحاب القرار في الملف المدعو بمسمى &#8220;الانتقال الطاقي&#8221; في المغرب؟ ومن المستفيدون منه ومن الذين يدفعون ثمنه؟ يحاجج بأن الشّرَاكات بين القطاعين العام والخاص تكفل أرباحاً كبيرة للشّرِكات، في حين يضطرّ الفقراء لدفع أسعار أعلى لاستهلاك الطاقة. يُقدِّر الباحث أنه لا يوجد انتقال عادل طالما يبقى قطاع الطاقة المغربي تحت سيطرة الشركات متعددة الجنسيات الأجنبية والنخبة المحلية الحاكمة، التي تسمح بنهب الدولة وتوليد الأرباح على هواها.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">وفي إسهامهما حول تونس، يُظهر <b>شفيق بن روين وفلافي روش </b>كيف تعتمد خطط الانتقال الطاقي التونسية بقوة على الخصخصة والتمويل الأجنبي، مع إهمال صناعة القرار بشكل ديمقراطي ووضع البلاد في القلب من مخطط نيوليبرالي عالمي لتطوير وتنمية الطاقة المتجددة. يجادلان بأنه بدلاً من السعي وراء الأرباح للقطاع الخاص، فإن الانتقال العادل لتونس يعني منح العائلات والمجتمعات السبل لإنتاج طاقتهم بأنفسهم، ما يعني تقليل التبعية والترويج لتنمية صناعة محلية وتهيئة فرص عمل لائقة.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">في فصلها عن الجزائر، تقول <b>إيمان بوخاتم </b>بأن الجزائر تواجه تحدٍ ثلاثي فيما يخص قطاع الطاقة: التبعية الاقتصادية للأرباح الهيدروكربونية (النفط والغاز)، وتنامي الطلب المحلي على الكهرباء، واتفاقات تصدير الوقود الأحفوري طويلة الأجل. تُسلِّط الضوء على الفرص والتحديات وأوجه الظلم المختلفة التي تواجه الانتقال الطاقي الأخضر في الجزائر، وتوضح كيف يجب أن تغيّر الجزائر سريعاً من طبيعة قطاع الطاقة الخاص بها، مع التركيز بشدة على العدالة الاجتماعية. تسلّط الباحثة الضوء على عوائق اجتماعية-اقتصادية ومؤسسية وسياساتية يجب تجاوزها لتحقيق الانتقال العادل.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">في إسهامهما عن أزمة الكهرباء في السودان يوضح <b>محمد صلاح ورزاز بشير </b>تطور قطاع الطاقة في البلاد منذ العهد الاستعماري، ويعزيان تطوره اللامتكافئ إلى السياسات من ذلك العهد واستمراريتها في مرحلة ما بعد الاستعمار. يقدمان نقداً للمشروعات الهيدرو-كهربائية (السدود) في السودان من حيث كلفتها الاجتماعية-الاقتصادية والبيئية، إذ تعمق من أوجه اللامساواة القائمة وتُضرّ بسبل كسب الناس للدخل والمعيشة. كما ينتقدان أجندة البنك الدولي الخاصة بـ&#8221;تحرير&#8221; وخصخصة قطاع الطاقة في السودان، ويوضّحان كيف أن هذه الخطط لن تؤدي إلّا إلى إفقار الناس والحدّ من توفر الطاقة.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">تُظهر <b>كارين ريغنال </b>كيف تُعَدّ الطاقة الشمسية مُضمَنةً في قلب تاريخٍ طويل من النمط الاستخراجي في المغرب، وتكشف عن نقاط استمرارية مذهلة بين سلاسل الوقود الأحفوري السلعية وتلك الخاصة بالطاقات المتجددة في المملكة. تثير هذه &#8220;الاستمراريات&#8221; تساؤلات عن كيفية العمل باتجاه الانتقال العادل، ليس في المغرب فقط، إنما في دول العالم المختلفة التي تشهد صعوداً حثيثاً في مشروعات الطاقة المتجددة، عادةً في مناطق لها تاريخ طويل من التنقيب واستخراج المعادن. تطرح تساؤلات عن كيفية المطالبة بأشكال جديدة من الطاقة مع عدم إعادة إنتاج بعض أوجه اللامساواة الاقتصادية والسياسية التي ابتلت رأسمالية الوقود الأحفوري.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-SA">يحل</span><span lang="AR-EG">ّ</span><span lang="AR-SA">ل <b>حمزة حموشان </b>كيف تَجنَح مشروعات تصميم وهندسة الطاقة المتجددة إلى تقديم التغير المناخي بصفته مشكلة واحدة عابرة لجميع مناطق الكوكب، دون حتى طرح تساؤلات عن نموذج الطاقة الرأسمالي والإنتاجوي، أو النظر إلى المسؤوليات التاريخية للغرب المتقدم صناعياً. يقول بأن هذا يُترجم في منطقة شمال أفريقيا إلى ما يمكن وصفه بـ &#8220;الكولونيالية الخضراء&#8221;، أكثر من كونه سعياً للبحث عن انتقال طاقي يخدم البشر العاملين. يتناول المؤلّف في الفصل مثال الهرولة وراء الهيدروجين الأخضر ويحاجج بأن هذا المشروع وأمثاله هو بمثابة مخطط نيوكولونيالي للنهب والاستلاب.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">في دراستهم، قام كل من <b>جوانا آلان وحمزة لكحل ومحمود لمعدل </b>بتسليط الضوء على كيفية عمل النمط الاستخراجي حالياً في الجزء المحتل من قِبل المغرب من الصحراء الغربية، بالتركيز بالأساس على تطورات الطاقة المتجددة، إذ يُحتَفى بالمغرب بشكل عام في الساحة الدولية لقاء التزاماته بما يُسمى &#8220;الانتقال الطاقي الأخضر&#8221;. يقدّم الباحثون قصّة مختلفة تركّز على أصوات السكّان الصحراويين ويحاججون بأن مشروعات الطاقة المتجددة في الصحراء الغربية تدعم ببساطة سمعة الكولونيالية بيئياً و&#8221;تغسلها&#8221; (الغسيل الأخضر)، وتقوّض من الانتقال العادل الذي يمكن أن يكون مفيداً بحقّ للمجتمعات المحلية.</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><span lang="AR-EG">وأخيراً وليس آخراً، يقول <b>صقر النور </b>في مقاله عن الانتقال الزراعي العادل المنشود في شمال أفريقيا بأن دول المنطقة معرَّضة لتبادل غير متكافئ مع الشمال العالمي، لا سيما مع الاتحاد الأوروبي، من خلال اتفاقات تجارة تُمكّن الشمال من الاستفادة من المنتجات الزراعية في شمال أفريقيا بأسعار تفضيلية. يقول إنّ شمال أفريقيا تحتاج إلى إعادة تشكيل سياساتها الزراعية والبيئية والغذائية والطاقية ويحاجج بإفحام ببدائل تركز على المستوى المحلي وقادرة في الوقت نفسه على الازدهار محلياً، بصورة مستقلة عن المصالح الأوروبية.</span></p>
</div>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/6.-In-guise-of-a-conclusion-1024x567.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-10 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/6.-In-guise-of-a-conclusion-1024x567.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-19 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-5 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">على سبيل الختام</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-11 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-20 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-21 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-6" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">من خلال هذه المقالات، يهدف المؤلفون والمؤلفات إلى بدء نقاش أعمق عن معنى ومغزى الانتقال العادل في سياق شمال أفريقيا والمنطقة العربية. تختلف الديناميات القائمة فعلًا من دولة لأخرى في المنطقة وهي معقّدة، لكن هناك أيضاً تحديات وأسئلة مشتركة كثيرة تظهر من هذه التحقيقات: احتياجات وحقوق من هي التي يجب أن تحصل على الأولوية في الانتقال الطاقي؟ ما هو نموذج إنتاج الطاقة – ونموذج الاستخراج – الذي يمكن أن يتيح النّفاذ للطاقة لكل الناس العاملين؟ كيف تدفع دول الشمال والمؤسسات المالية الدولية المنطقة إلى تحمل أعباء الانتقال الطاقي؟ وما هي الحلول الأكثر عدالة؟ ما الدور الذي يجب أن تلعبه الدولة في قيادة الانتقال العادل؟ وما هي إمكانات إضفاء الديمقراطية على سلطة الدولة على مسار تحقيق هذا الهدف؟ ما هي التحالفات بين الأشخاص العاملين وحركات العدالة البيئية والأطراف السياسية الأخرى بالمنطقة التي تُعَدّ ممكنة وضرورية؟ وما الدور الذي يمكن أن يلعبه التضامن والمقاومة الدوليّين في دعم هذه التحالفات؟</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">من الواضح –وبشكل متزايد– أن الانتقال العادل لشمال أفريقيا سيتطلب الإقرار بالمسؤولية التاريخية للغرب المتقدم صناعياً، فيما يخصّ التسبّب في الاحترار العالمي. ثمّة حاجة إلى الإقرار بدور السلطة/القوة في صوغ مسار تشكل التغير المناخي ومسبّباته، ومن يتحملون عبء آثاره و&#8221;الحلول&#8221; المقدمة للأزمة. العدالة المناخية والانتقال العادل مفاهيم يمكن أن تحدث قطيعة مع &#8220;استمرار الوضع الرّاهن&#8221; الذي يحمي النخب السياسية العالمية والشركات متعددة الجنسيات والنظم غير الديمقراطية، في مبادرة نحو تحول اجتماعي وإيكولوجي وعملية تكيف راديكاليين. تزداد أولويات العدالة والبراغماتية تقارباً مع الوقت، ونقطة الالتقاء بين العدالة والبراغماتية هي الحاجة إلى تعويضات مناخية، أو تسديد الديون المناخية لدول الجنوب العالمي من قبل الشمال الأكثر ثراء بكثير. يجب ألّا يتخذ هذا شكل قروض أو ديون إضافية على الجنوب العالمي، إنما تحولات كبرى في أنماط نقل الثروة والتكنولوجيا، وإلغاء الديون الكريهة الحالية، ووقف تدفقات رأس المال غير المشروعة، وتفكيك التجارة واتفاقات الاستثمار النيوكولونيالية، من قبيل معاهدة ميثاق الطاقة،<a href="#note25"><sup>25</sup></a><a href="" name="_ftnref1"></a> ووقف النهب القائم للموارد. يجب أن يراعي تمويل الانتقال الخسائرَ والأضرار الحالية المستمرّة والمستقبلية، التي تنال بشكل غير متناسب من دول الجنوب. لكن، وفي ظل عدم اقتصار اللامساواة بين الشمال والجنوب فقط، بل نراها داخل مختلف دول العالم كذلك، كيف يمكن لبرنامج جبر الضرر المناخي/التعويض المناخي أن يقترن بتهيئة نظام طاقة ديمقراطي ومنصف داخل دول شمال أفريقيا والمنطقة العربية بشكل أعم؟ هذه أسئلة مهمة ومُلحّة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تعاني المفاوضات الدولية لمواجهة تغير المناخ من الركود، في الوقت الذي نرى فيه تسارع عجلة تغير المناخ، وانتشار وتعاظم آثاره المميتة التي لم يعد الشكّ في ارتباطها بتغير المناخ ممكناً. هذا الكتاب هو بمثابة أداة للنشطاء والمناضلين، في شمال أفريقيا وحول العالم، يساعدهم على الاستمرار في طرح الأسئلة الناقدة وبناء التحالفات والائتلافات ومنصات القوّة الشعبية، دعماً لأطروحاتهم ومقترحاتهم من أجل انتقال عادل.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-12 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-22 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-6 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">نبذة عن الكاتب/ة</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-13 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-23 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-24 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-7" style="--awb-text-transform:none;"><div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><b><span lang="AR-EG">د. حمزة حموشان: </span></b><span lang="AR-EG">باحث وناشط وكاتب جزائري مقيم في لندن، وعضو مؤسس لـ&#8221;حملة التضامن الجزائرية&#8221; و&#8221;العدالة البيئيّة في شمال أفريقيا&#8221; و&#8221;شبكة شمال أفريقيا للسيادة الغذائية&#8221;. يعمل – حاليًا – منسق برنامج شمال أفريقيا في المعهد الدولي (</span><span dir="LTR" lang="EN-US">TNI</span><span lang="AR-EG">). كتب حمزة وحرّر عدَّة كتب منها &#8220;الانتفاضات العربيَّة: عقد مِن النضالات&#8221; (2022) و&#8221;الكفاح مِن أجل ديمقراطية الطَّاقة في المنطقة المغاربية&#8221; (2017) و&#8221;الثورة القادمة في شمال أفريقيا: الكفاح مِن أجل العدالة المناخية&#8221; (2015).</span></p>
</div>
<div>
<p class="LO-normal" dir="RTL"><b><span lang="AR-EG">كاتي ساندويل: </span></b><span lang="AR-EG">منسقة برامج في المعهد الدولي (</span><span dir="LTR" lang="EN-US">TNI</span><span lang="AR-EG">)، ونشرتْ أوراقًا عن حركات السيادة الغذائية العالمية والانتقال العادل والنضال على الأرض، بما يشمل المطبوعة الصادرة عن المعهد الدولي بعنوان &#8220;مِن الأزمة إلى التحول: ما الانتقال العادل؟&#8221; (2022).</span></p>
</div>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-25 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-14 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-26 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-7 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">تشكّرات</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-15 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-27 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-28 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-8" style="--awb-text-transform:none;"><p class="p1" style="text-align: center;"><b>Traduction de l’anglais et révision de textes: </b>Johanne Fontaine</p>
<p style="text-align: center;"><em>La publication de cet article est soutenue par <a href="https://www.fes.de"> Friedrich-Ebert-Stiftung</a> (FES).</em></p>
<p style="text-align: center;"><em>*FES n&#8217;est pas responsable du contenu, qui relève de la pleine responsabilité des auteur.e.s individuel.le.s.</em></p>
<p><img fetchpriority="high" decoding="async" class="aligncenter size-medium wp-image-15039" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg" alt="" width="300" height="172" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-18x10.jpg 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-200x114.jpg 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-400x229.jpg 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-600x343.jpg 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-768x440.jpg 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-800x458.jpg 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO.jpg 945w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-29 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-16 fusion-flex-container notes nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:5%;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-margin-top:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-30 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="accordian fusion-accordian" style="--awb-border-size:1px;--awb-icon-size:14px;--awb-content-font-size:17px;--awb-icon-alignment:right;--awb-hover-color:rgba(250,250,250,0.1);--awb-border-color:#ffffff;--awb-background-color:#ffffff;--awb-divider-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-divider-hover-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-icon-color:#ffffff;--awb-title-color:#43b3ae;--awb-content-color:#000000;--awb-icon-box-color:#181b20;--awb-toggle-hover-accent-color:#181b20;--awb-title-font-family:&quot;Open Sans&quot;;--awb-title-font-weight:700;--awb-title-font-style:normal;--awb-title-font-size:18px;--awb-title-line-height:1.34;--awb-content-font-family:&quot;Merriweather&quot;;--awb-content-font-style:normal;--awb-content-font-weight:300;"><div class="panel-group fusion-toggle-icon-right fusion-toggle-icon-boxed" id="accordion-16959-1"><div class="fusion-panel panel-default panel-5a11a08c8d4968b86 fusion-toggle-no-divider fusion-toggle-boxed-mode"><div class="panel-heading"><h4 class="panel-title toggle" id="toggle_5a11a08c8d4968b86"><a class="active" aria-expanded="true" aria-controls="5a11a08c8d4968b86" role="button" data-toggle="collapse" data-target="#5a11a08c8d4968b86" href="#5a11a08c8d4968b86"><span class="fusion-toggle-icon-wrapper" aria-hidden="true"><i class="fa-fusion-box active-icon awb-icon-minus" aria-hidden="true"></i><i class="fa-fusion-box inactive-icon awb-icon-plus" aria-hidden="true"></i></span><span class="fusion-toggle-heading">Notas</span></a></h4></div><div id="5a11a08c8d4968b86" class="panel-collapse collapse in" aria-labelledby="toggle_5a11a08c8d4968b86"><div class="panel-body toggle-content fusion-clearfix">
<p><sup><a id="note1"></a>1 </sup>Bien que cela soit imprécis, nous utilisons indifféremment les termes &#8220;Afrique du Nord&#8221;, &#8220;monde arabe&#8221;, &#8220;Moyen-Orient et Afrique du Nord (MENA)&#8221;. Cette analyse se concentre sur les pays d&#8217;Afrique du Nord, avec la perspective de l&#8217;étendre à d&#8217;autres pays du monde arabe.</p>
<p><sup><a id="note2"></a>2 </sup>IPCC (2021) <i>Sixth Assessment Report – Working group 1: The physical science basis</i>. Disponible sur : <a href="https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/">https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/</a> [En anglais]
<p><sup><a id="note3"></a>3 </sup>Hamouchene, H. et Minio-Paluello, M. (2015) <i>La prochaine révolution en Afrique du Nord : la lutte pour la justice climatique </i>[en français et arabe]. Platform London, Environmental Justice North Africa, Fondation Rosa Luxemburg, et Ritimo. Version arabe disponible sur : <a href="https://www.rosalux.de/en/publication/id/4062/the-coming-revolution-the-fight-for-climate-justice-survival">https://www.rosalux.de/en/publication/id/4062/the-coming-revolution-the-fight-for-climate-justice-survival</a><span class="Apple-converted-space"> </span>et version française sur : <a href="https://www.ritimo.org/La-prochaine-re%25CC%2581volution-en-Afrique-du-Nord-la-lutte-pour-la-justice">https://www.ritimo.org/La-prochaine-re%CC%81volution-en-Afrique-du-Nord-la-lutte-pour-la-justice</a></p>
<p><sup><a id="note4"></a>4 </sup>Amouzai, A. et Kay, S. (2021) “Surmonter la crise de Covid-19 avec équité : Le combat pressant pour la souveraineté alimentaire en Afrique du Nord”. Transnational Institute et Réseau nord-africain pour la souveraineté alimentaire. Disponible sur : https://www.tni.org/en/publication/towards-a-just-recovery-from-the-covid-19-crisis?content_language=fr</p>
<p><sup><a id="note5"></a>5 </sup>El-Zein, A. <i>et al</i>. (2014) ‘Health and ecological sustainability in the Arab world: a matter of survival’, <i>The Lancet</i> 383(9915): 458–476. [En anglais]
<p><sup><a id="note6"></a>6 </sup>Lelieveld, J. <i>et al</i>. (2016) ‘Strongly increasing heat extremes in the Middle East and North Africa (MENA) in the 21st century’, <i>Climatic Change</i> 23. [En anglais]
<p><sup><a id="note7"></a>7 </sup>Les Amis de la Terre International (2021) “À la poursuite de chimères carbonées : les concepts trompeurs des marchés du carbone et du « zéro émission nette”’. Disponible sur : <a href="https://www.foei.org/fr/publications/chimeres-carbonees-marches-carbone-zero-emission-nette/">https://www.foei.org/fr/publications/chimeres-carbonees-marches-carbone-zero-emission-nette/</a> ; Corporate Accountability (2020) “Zéro pas net : Comment les objectifs à « zéro émission nette » dissimulent l’inaction politique”.<span class="Apple-converted-space">  </span>Disponible sur : <a href="https://www.corporateaccountability.org/wp-content/uploads/2020/11/FR-Not-Zero-report-_lowres_online.pdf">https://www.corporateaccountability.org/wp-content/uploads/2020/11/FR-Not-Zero-report-_lowres_online.pdf</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note8"></a>8</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Le Groupe de Travail pour la Souveraineté Alimentaire – Tunisie (2019) ‘Notre alimentation, notre agriculture, notre souveraineté : analyse des politiques tunisiennes en matière de souveraineté alimentaire’. [En arabe]. Disponible sur : <a href="https://bit.ly/3CfnHMg">https://bit.ly/3CfnHMg</a>.</p>
<p><sup><a id="note9"></a>9 </sup> Amin, S. (1990) La déconnexion &#8211; Pour sortir du système mondial. Zed Books; Amin, S. (2013) L’implosion du capitalisme contemporain. Pluto Press. Voir aussi Rodney, W. (2012) Et l’Europe sous-développa l’Afrique. Londres, Pambazuka Press; et Galeano, E. (1973) Les veines ouvertes de l’Amérique latine. New York, Monthly Review Press.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note10"></a>10</sup>Hamouchene, H. (2019) ‘Extractivisme et résistance en Afrique du Nord’. Transnational Institute. Disponible en anglais, français et arabe sur : <a href="https://www.tni.org/en/ExtractivismNorthAfrica">https://www.tni.org/en/ExtractivismNorthAfrica</a>;</p>
<p>Riahi, L. et Hamouchene, H. (2020) ‘Deep and comprehensive dependency: how a trade agreement with the EU could devastate the Tunisian economy’. Transnational Institute. Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/deep-and-comprehensive-dependency">https://www.tni.org/en/deep-and-comprehensive-dependency</a> [En anglais]<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note11"></a>11 </sup>Buxton, N. (2021) ‘A primer on climate security: the dangers of militarising the climate crisis’. Transnational Institute. Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/publication/primer-on-climate-security">https://www.tni.org/en/publication/primer-on-climate-security</a> [En anglais]
<p><sup><a id="note12"></a>12 </sup>Said, E. (1977) <i>L’orientalisme. L’Orient créé par l’Occident.</i> Londres, Penguin.</p>
<p><sup><a id="note13"></a>13</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Davis, D.K. (2011) ‘Imperialism, orientalism, and the environment in the Middle East: history, policy, power and practice’, in D.K. Davis et E. Burke III (eds) <i>Environmental Imaginaries of the Middle East and North Africa</i>. Athens, Ohio, Presses universitaires de l’Ohio. [En anglais]
<p><sup><a id="note14"></a>14 </sup><i>Ibid.</i></p>
<p><sup><a id="note15"></a>15 </sup>Springate-Baginski, O. (2019) ‘“There is no vacant land”:<b> </b>a primer on defending Myanmar’s customary tenure systems’. Transnational Institute. Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/publication/there-is-no-vacant-land">https://www.tni.org/en/publication/there-is-no-vacant-land</a> [En anglais]
<p><sup><a id="note16"></a>16 </sup>Klein, N. (2016) ‘Qu’on les laisse se noyer ! La violence de la discrimination dans un monde qui se réchauffe’, Conférence sur Edward Saïd. Disponible en ligne sur : <a href="https://www.lrb.co.uk/the-paper/v38/n11/naomi-klein/let-them-drown">https://www.lrb.co.uk/the-paper/v38/n11/naomi-klein/let-them-drown</a> [En anglais]<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note17"></a>17 </sup>Le Green New Deal est le nom donné à plusieurs projets globaux d&#8217;investissement, notamment dans les énergies <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/D%25C3%25A9carbonation">décarbonées</a>, visant à répondre aux grands enjeux environnementaux et climatiques, tout en promouvant la <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Justice_sociale">justice sociale</a>. Le nom est inspiré du <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/New_Deal"><i>New Deal</i></a> (« Nouvelle donne ») lancé en <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/1933">1933</a> par le <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Pr%25C3%25A9sident_des_%25C3%2589tats-Unis">président américain</a> <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Franklin_Delano_Roosevelt">Franklin Roosevelt</a> pour sortir les <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/%25C3%2589tats-Unis">États-Unis</a> de la <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Grande_D%25C3%25A9pression">Grande Dépression</a>.’ Tiré de Wikipédia. Disponible sur : <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Green_New_Deal">https://fr.wikipedia.org/wiki/Green_New_Deal</a> <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note18"></a>18 </sup>Movement Generation Justice and Ecology Project (non daté) <i>From Banks and Tanks to Cooperation and Caring: A strategic framework for a just transition</i>’. Disponible sur : <a href="https://movementgeneration.org/justtransition/">https://movementgeneration.org/justtransition/</a> [En anglais].<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note19"></a>19 </sup>Les Amis de la Terre International (2021) ‘Pas de justice sans féminisme’. Disponible sur : <a href="https://www.foei.org/fr/publications/pas-de-justice-sans-feminisme/">https://www.foei.org/fr/publications/pas-de-justice-sans-feminisme/</a><span class="Apple-converted-space">  </span>; Indigenous Environmental Network (2017) ‘Indigenous principles of just transition’. Disponible sur : <a href="https://www.ienearth.org/wp-content/uploads/2017/10/IENJustTransitionPrinciples.pdf">https://www.ienearth.org/wp-content/uploads/2017/10/IENJustTransitionPrinciples.pdf</a> [En anglais]; Confédération syndicale des travailleurs et travailleuses des Amériques (2014) <i>PLADA – La Plateforme pour le Développement des Amériques</i>. Disponible sur : <a href="http://www.world-psi.org/fr/plada-la-plateforme-pour-le-developpement-des-ameriques">http://www.world-psi.org/fr/plada-la-plateforme-pour-le-developpement-des-ameriques</a> ; Alternative Information and Development Centre (2016) ‘One million climate jobs’. Disponible sur : <a href="https://aidc.org.za/programmes/million-climate-jobs-campaign/">https://aidc.org.za/programmes/million-climate-jobs-campaign/</a> [En anglais].<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note20"></a>20 </sup>Transnational Institute (2020) ‘Just transition:<b> </b>how environmental justice organisations and trade unions are coming together for social and environmental transformation’. Transnational Institute. <a href="https://www.tni.org/en/justtransition">https://www.tni.org/en/justtransition</a> [En anglais]<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note21"></a>21 </sup>Confédération syndicale internationale (2020) <i>Indice CSI des droits dans le monde 2020 : Les pires pays au monde pour les travailleurs et les travailleuses. </i>Disponible sur : <a href="https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/ituc_globalrightsindex_2020_fr.pdf">https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/ituc_globalrightsindex_2020_fr.pdf</a> <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note22"></a>22 </sup>Achcar, G. (2013) <i>Le peuple veut. Une exploration radicale du soulèvement arabe. </i>Paris, Actes Sud.</p>
<p><sup><a id="note23"></a>23 </sup>Cardarelli, R. <i>et al</i>. (2022) ‘Informality, development, and the business cycle in North Africa’. International Monetary Fund. Disponible sur <a href="https://www.imf.org/en/Publications/Departmental-Papers-Policy-Papers/Issues/2022/05/31/Informality-Development-and-the-Business-Cycle-in-North-Africa-464859">https://www.imf.org/en/Publications/Departmental-Papers-Policy-Papers/Issues/2022/05/31/Informality-Development-and-the-Business-Cycle-in-North-Africa-464859</a> [En anglais].<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note24"></a>24 </sup>Shiva, I.G. (2017) ‘The concept of “working people”’, <i>Agrarian South Journal of Political Economy</i> 6(1): 1–13. [En anglais]
<p><sup><a id="note25"></a>25 </sup>Eberhardt, P., Olivet, C. et Steinfort, L. (2018) ‘Un Traité pour les gouverner tous :<b> </b>L‘expansion constante du Traité de la Charte de l‘énergie, et le pouvoir qu’il donne aux entreprises pour s‘opposer à la transition énergétique’. Transnational Institute. Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/energy-charter-dirty-secrets">https://www.tni.org/en/energy-charter-dirty-secrets</a> [En anglais]. Résumé du rapport disponible en français sur : <a href="https://www.tni.org/files/resume_traite_pour_les_gouverner_tous.pdf">https://www.tni.org/files/resume_traite_pour_les_gouverner_tous.pdf</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
</div></div></div></div></div></div></div></div></div></p><p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">قبل فوات الأوان: الحاجة الماسّة إلى انتقال عادل في شمال أفريقيا</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentrss>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/feed</wfw:commentrss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>تحديّات الانتقال الطاقي في البلدان المُعتمدة على النفط: حالة الجزائر</title>
		<link>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras</link>
					<comments>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubdate>Wed, 26 Jul 2023 15:30:44 +0000</pubdate>
				<category><![CDATA[FR Transition Juste]]></category>
		<category><![CDATA[Just transition in North Africa]]></category>
		<guid ispermalink="false">https://longreads.tni.org/?p=16956</guid>

					<description><![CDATA[<p>تحديّات الانتقال الطاقي في البلدان المُعتمدة على النفط<br />
حالة الجزائر<br />
إيمان بوخاتم</p>
<p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">تحديّات الانتقال الطاقي في البلدان المُعتمدة على النفط: حالة الجزائر</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-17 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-31 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-32 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div ><a class="fusion-button button-flat button-small button-custom fusion-button-default button-2 fusion-button-default-span fusion-button-default-type" style="--button_accent_color:#ffffff;--button_accent_hover_color:#ffffff;--button_border_hover_color:#ffffff;--button_gradient_top_color:#43b3ae;--button_gradient_bottom_color:#43b3ae;--button_gradient_top_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);--button_gradient_bottom_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);" target="_self" href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/"><span class="fusion-button-text">Read in English</span></a></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-33 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div align="right";><div class="printfriendly pf-button  pf-alignleft">
                    <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras?pfstyle=wp" rel="nofollow" onclick="" title="Printer Friendly, PDF & Email">
                    <img decoding="async" class="pf-button-img" src="https://cdn.printfriendly.com/buttons/printfriendly-pdf-button.png" alt="Print Friendly, PDF & Email" style="width: 112px;height: 24px;"  />
                    </a>
                </div></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-34 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-35 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-36 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-9 ٢" style="--awb-text-transform:none;"><h1 dir="rtl">الحاجة لانتقال طاقي في الجزائر</h1>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يُعَدُّ استخراج الوقود الأحفوري في البلدان الغنيّة بالنفط مُساهمًا رئيسيًا في انبعاثات غازات الدفيئة. تَحُلُّ الجزائر ثالثة في أفريقيا بعد جنوب أفريقيا ومصر، في ما يخصّ كميّات غازات الدفيئة المنبعثة منها<a href="#note1"><sup>1</sup></a>. بيْد أنّ أفريقيا لم تمثّل سوى 3.8 في المئة من انبعاثات ثاني أوكسيد الكربون العالمية لسنة 2020، أيْ أصغر حصّة بين كلّ مناطق العالم<a href="#note2"><sup>2</sup></a>. يُصَدَّرُ جُلُّ الوقود المُنْتَج في الجزائر ويُحرَق خارجها متسبّبًا في ثاني أوكسيد كربون إضافي. حسب تقرير الهيئة الحكومية الدولية المعنية بتغيّر المناخ (IPCC) الخاص بالاحتباس الحراري فإنّ تحقيق تخفيضات الانبعاثات التي يمكن أن تحدّ من الاحترار إلى 1.5 درجة مئوية بحدّ أقصى، يتطلّب انتقالات سريعة وممتدة في أنظمة الطاقة<a href="#note3"><sup>3</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">الجزائر هي أكبر دول أفريقيا من حيث المساحة ويقطنها أكثر من 44 مليون نسمة. تمتدّ من سواحل البحر الأبيض المتوسط شمالا، أين يعيش أغلب سكّانها، إلى الصحراء الكبرى جنوباً (وبها أعلى درجات حرارة على سطح الأرض) والتي تُغطي أكثر من أربعة أخماس مساحة البلاد<a href="#note4"><sup>4</sup></a>. لحدود سنة 1962 حين نالت الجزائر استقلالها، كان اقتصاد البلاد ريفيًّا بالأساس ومعتمداً على الفلاحة مع إرسال المنتوجات الجزائرية إلى فرنسا: سلطة الاحتلال السابقة، لتكملة الإنتاج هناك. لكن اكتُشفت مصادر نفط وغازٍ هامة في الصحراء الجزائرية أواخر الخمسينيّات. تبَعًا لذلك أتت اتفاقيات إفيان (1962) والاتفاق الفرنسي الجزائري (1965) لتوفير إطار للإدارة والتعاون الطاقيّ الفرنسي الجزائري حتى تأميم الموارد الهيدروكربونية (أو المحروقات) سنة 1971، حين اكتسبت الجزائر سيطرتها على صناعتها الهيدروكربونية<a href="#note5"><sup>5</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كان يُنظرُ إلى التأميم كـ &#8220;عمل هام من أعمال التحرّر السياسي&#8221; (كما ورد في الميثاق الوطني الجزائري لسنة 1986). وتُعتبر الآن موارد الغاز والنفط الجزائرية جزءاً من الثروة الوطنية التي يجب أن يتقاسمها الشعب في شكل توفير تمويل للخدمات الاجتماعيّة مثل الرعاية الصحيّة المجانيّة والتعليم<a href="#note6"><sup>6</sup></a>.<a href="" name="_edn1"></a><u></u></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لعبت الصادرات الهيدروكربونية طويلاً دوراً مهماً في السياسات الجزائرية وفي اقتصاد البلاد. موّلت الصادرات الهيدروكربونيّة المتزايدة أجندة الرئيس بومدين التصنيعية (1965-1978). ثُمّ في ظلّ ما تلاها من لبرَلة وتحوّل إلى اقتصاد السوق (منذ أوائل الثمانينيّات فصاعدًا)، مع تقويض الخبرة التصنيعية وتدمير الإمكانات الصناعية للجزائر في نهاية المطاف، وجدت البلاد نفسها محصورة نسبيًّا في كونها مُصدِّرًا أساسيًا للنفط والغاز. ويمثل النفط والغاز الآن 93.6 بالمئة من مجموع مداخيل التصدير الوطنية و50 بالمئة من الميزانية الوطنية<a href="#note7"><sup>7</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إذا نظرنا إلى الصورة الاقتصادية من زاوية أوسع، منذ أوائل الثمانينيّات وتحت تأثير أجندة اللبرَلة والخصخصة<a href="#note8"><sup>8</sup></a>، نلحظ تراجع إنتاج الجزائر للغذاء إلى حدٍّ بعيد عن مستويات الاكتفاء الذاتي<a href="#note9"><sup>9</sup></a>. إلّا أنّ مستويات المعيشة ارتفعت إلى مستوى متكافئ مع البلدان متوسطة الدخل ليصل الدخل القومي الإجمالي للفرد الواحد في الجزائر $3,815.25 سنة 2020، <sup><a href="#note10">10</a> </sup>ممّا يجعلها إحدى أغنى خمس بلدان بالقارّة الإفريقيّة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">فيما يتعلّق بالطاقة، بذلت الجزائر جهودًا هائلة لتوفير كهرباء رخيصة وثابتة لسكانها، إذ حقّقت معدلّ وصول للكهرباء بنسبة 99.8 في المائة سنة 2020. <sup><a href="#note11">11</a> </sup>مع ذلك، تواجه البلاد حاليًا تحديًا ثلاثيًا في قطاع الطاقة: الاعتماد الاقتصادي على عائدات الهيدروكربونات، وتزايد الطلب المحلّي على الكهرباء، واتفاقيات تصدير الوقود الأحفوري طويلة الأجل التي تلتزم بها الدولة من أجل تجنّب العقوبات والتتبّعات القضائية والغرامات. في الوقت نفسه، نظرًا لأن عدد سكان الجزائر ينمو بسرعة بمتوسط زيادة 2 في المائة سنويًا، مع توقع 53 مليونًا بحلول سنة 2030، <sup><a href="#note12">12</a> </sup>انخفضت صادرات الغاز الطبيعي بشكل كبير<a href="#note13"><sup>13</sup></a> من أجل تلبية الطلب المحلّي سريع التزايد على الكهرباء.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على ضوء هذا الوضع المُلِحّ، تواجه الجزائر الحاجة إلى تغييرٍ سريعٍ في قطاع الطاقة لديها، وإلى القيام بذلك مع الحفاظ على تركيز أساسي على العدالة الاجتماعية. ومع ذلك، فإنّ عائدات تصدير النفط تُشكّل عقبة رئيسية أمام الانتقال الطاقيّ العادل. لعبت عائدات النفط والغاز، وما تزال، دورًا حاسمًا في تلبية الاحتياجات الأساسية للناس في الجزائر، من الغذاء إلى الرعاية الصحية والتعليم، وفي تزويدهم بمستوى معيشي يتجاوز مثيله في العديد من دول المنطقة. لا يمكن اعتبار الانتقال الذي يقوض حقوق الناس في الغذاء والصحة والتعليم وسبل العيش والتنمية &#8220;عادلًا&#8221;. في الوقت نفسه، تستحوذ الجهات السياسية القوية على حصّة كبيرة من ريْع النفط والغاز وتستفيد بشكل غير متناسب من الاقتصاد الاستخراجي الحالي<a href="#note14"><sup>14</sup></a>. وبالتالي، هناك عقبات اجتماعية واقتصادية ومؤسّسية وسياسية وإجرائيّة كبيرة تَحُول دون الانتقال الطاقي في الجزائر، وسيتطلب الابتعاد عن الاقتصاد المعتمد على صادرات الوقود الأحفوري تحولًا اجتماعيًا واقتصاديًا دراماتيكيًا. يسلّط هذا المقال الضوء على الفرص والتحديات والمظالم المحتملة التي ينطوي عليها الانتقال إلى الطاقة الخضراء في الجزائر.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في البلدان التي تعتمد على الوقود الأحفوري في الجنوب العالمي، لم يحظَ خفض انبعاثات غازات الدفيئة بعدُ بالأولوية على حساب التنمية الاجتماعية والاقتصادية، والجزائر ليست استثناءً من هذه القاعدة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> من منظور العدالة، لم تستفد بلدان الجنوب العالمي (إلى حدّ كبير بسبب الاستعمار) كثيرًا من التنمية الصناعية ولم تكن تاريخيًا مسؤولة عن التسبّب في أزمة المناخ، ومع ذلك فهي الأكثر تضرّرًا عندما يتعلّق الأمر بتأثيرات تغيّر المناخ. إلى جانب الآثار المستمرّة لأشكال مختلفة من الاستخراجية المفترسة التي حُبِست فيها. حيث بُنِيت اقتصادات هذه البلدان حول تصدير السلع الأوّلية، مثل الوقود الأحفوري، كما هو الحال في الجزائر، فإنها تواجه عبئًا مزدوجًا: الآثار المباشرة لتغيّر المناخ، من ناحية، والحاجة إلى تقليل الوقود الأحفوري والتّخلي عنه في نهاية المطاف من ناحية أخرى.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يدافع الفاعلون الرئيسيون في الحكومة الجزائرية وقطاع الطاقة عن تنويع نظام الطاقة، لكنّ دوافعهم اقتصادية وليست ناشئة عن مخاوف بيئية على وجه الخصوص. وبوجه أدقّ، الانتقال الذي تُروّج له هذه النخب الجزائرية مدفوعٌ في المقام الأول بالرغبة في التنويع الاقتصادي لتحرير البلاد من الاعتماد على مداخيل الوقود الأحفوري وحماية الاقتصاد الوطني من تقلبّات سوق الوقود الأحفوري العالمية. في الوقت نفسه، كان الدافع وراء تطوير الطاقة الخضراء حتى الآن هو الرغبة في الحفاظ على النظام الريْعي الحالي من خلال استبدال الوقود الأحفوري بعائدات من صادرات الطاقة المتجدّدة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">خلال العقود الماضية، وعلى الرغم من الأزمات العديدة التي واجهتها البلاد في هذه الفترة، تمكنت الجزائر من بناء سمعة كمصدر موثوق وضخم للغاز المُصدّر إلى أوروبا، حيث احتلت المرتبة الثالثة بعد روسيا والنرويج. استجابة للأزمة الأوكرانية، عرضت الجزائر زيادة صادراتها من الغاز إلى أوروبا، كشكل من أشكال الدعم للقارة. على سبيل المثال، تم توقيع عقد من قبل شركة النفط والغاز الإيطالية إيني  وشركة سوناطراك المملوكة للدولة  لبدء ضخّ 9 مليارات متر مكعب إضافية من الغاز في 2023- 2024. <a href="#note16"><sup>16</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في هذه اللحظة بالذات، ونظرًا لعجز احتياطات الغاز الحالية في الجزائر عن تلبية الطلب الأوروبي أثناء الصراع في أوكرانيا، فقد يكون هناك ضغط على الحكومة لتطوير وتصدير موارد الغاز غير التقليدية، أو على الأقل لحفر المزيد من آبار الغاز. ومع ذلك، نظرًا لأن الاتحاد الأوروبي يستعدّ ليصبح &#8220;محايدًا كربونيا&#8221; بحلول عام 2050، فإنّ هذا الارتفاع في الطلب على الغاز لن يستمر طويلاً. وبالتالي، إذا استثمرت الدولة في اكتشافات جديدة للنفط والغاز لتلبية الطلب المتزايد على الغاز من أوروبا، فهناك خطرٌ كبيرٌ يتمثل في الأصول المثبّتة والعالقة <a href="#note17"><sup>17</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في نفس الوقت، يواجه الوضع في الجزائر، في ما يتعلق بالاستهلاك الداخلي للغاز، تحديّاتٍ سبّبها الطلب المحلّي سريع النمو، والركود في &#8211; أو ربّما تراجع &#8211; الإنتاج<a href="" name="_ednref1">[18]</a>. في هذا الظرف، تتطلع الطبقة الحاكمة في الجزائر إلى التحكّم في استخدام الغاز المحلي من أجل حماية القدرة التصديرية المستقبلية، مع اعتبار التنمية الوطنية للطاقات المتجددة وسيلةً لتقليل الاستهلاك الوطني للغاز.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تُمثّل زيادة حصة الطاقات المتجددة في مزيج الطاقة، مع توفير الغاز للتصدير، سيناريو جذابًا لأولئك الذين يستفيدون حاليًا من النظام الريْعي. من شأن ذلك أن يضمن على المدى القصير أو المتوسط، استمرار مصدر المداخيل، وبالتالي الاستقرار الاجتماعي والاقتصادي والسياسي. لكنه ليس خيارًا واقعيًا على المدى الطويل: هناك عدد متزايد من الأكاديميين والخبراء الذين يُدركون أنّ معالجة أزمة المناخ ستتطلب ترك نسبة كبيرة من احتياطات الفحم والنفط والغاز المعروفة في الأرض، ومع استهداف أوروبا الحياد الكربونيّ في العقود المقبلة، وفرض ضرائب على الكربون، لن تحصل المواد الهيدروكربونية الجزائرية على عوائد مجزية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">علاوة على ذلك، فإنّ إنجاز انتقالٍ طاقيّ بهدف توفير الغاز للتصدير لن يؤدي سوى إلى إدامة النموذج الاقتصادي الريْعي والاستخراجي، والذي فشل في تحقيق التقدم الذي تطمح إليه البلاد. كما أنّ من شأن ذلك في الوقت نفسه، المساهمة في زيادة تعميق أزمة المناخ، والتي من المرجّح كونها تهدّد بالفعل وجود المنطقة ذاته.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">عوض هذه النظرة النخبوية للانتقال الطاقيّ، يجب أن يكون الانتقال إلى نظام طاقة مستدام مصحوبًا بتغييرات اقتصادية واجتماعية وبيئية طويلة الأجل، ويجب أن يقوم على مبادئ العدالة الاجتماعية والاقتصادية. على سبيل المثال، يجب تحسين نوعية حياة العمّال وأسرهم من خلال تقديم تعويض عادل، واحترام التوازن بين العمل والحياة، وخلق بيئة عمل صحيّة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ستكون إعادة التوزيع العادل للموارد الوطنية الجزائرية بمثابة مبدأ هامّ لمثل هذا الانتقال &#8211; اليوم، لا يستفيد العديد من الجزائريين ببساطة من ثروة البلاد الحالية. بالإضافة إلى هذا، فإنّ إرساء الديمقراطية وتمكين المواطنين من تقرير مستقبل الطاقة الخاص بهم هو شكلٌ من أشكال ديمقراطية الطاقة الذي تشتد الحاجة إليه ويجب أن يشكّل جزءًا من عملية الانتقال.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في المُجمَل، يجب تطوير انتقال عادل في الجزائر يهدف إلى خفض الانبعاثات وحماية البيئة واحترام حقوق الناس في الموارد وبيئة صالحة للعيش، والحفاظ على الموارد الطبيعية (بما في ذلك المياه والأرض) للأجيال القادمة، مع تحسين نوعية حياة الجزائريين من خلال تعزيز العدالة الاجتماعية والاقتصادية، والتوزيع العادل للثروة، وديمقراطية الطاقة، بدلاً من مجرّد توليد عائدات من صادرات الطاقة المتجددة. تحقيقاً لهذه الغاية، يجب أن تبحث مقترحات الانتقال الطاقي في الأسئلة حول ماهية الطاقة المستخدمة، ومن يستخدمها، وليس فقط مسألة مَصدَرها.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/2.-Algerias-climate-and-energy-policy-1024x576.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-18 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/2.-Algerias-climate-and-energy-policy-1024x576.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-37 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-8 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;">سياسة الجزائر المناخية والطاقية</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-19 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-38 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-39 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-10" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">صادقت الجزائر سنة 1993 على اتفاقية الأمم المتحدة الإطارية بشأن التغير المناخي (UNFCCC) ووقعت سنة 2005 على بروتوكول كيوتو. منذ ذلك الحين تضمنت كل مخططات البلاد الاجتماعيّة والاقتصاديّة إجراءات للتخفيف من آثار تغيّر المناخ وللتأقلّم معه (إجراءات تخفيف الآثار والتأقلم).<a href="#note18"><sup>18</sup></a> تُخطّط الحكومة الجزائريّة حاليا لتخفيض انبعاثاتها بنسبة 7% دون شروط أو 22% مع دعم من المجتمع الدولي، بحلول 2030. <a href="#note19"><sup>19</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يُمكن لتطوير مخطط استراتيجي للتعامل مع التغيّر المناخي العالمي والترويج للتنمية المستدامة للبلاد أنْ يحشدَ دعمًا ماليًا دوليًا للجزائر، وهو الدعم الذي لا يزال إلى الآن دعمٌ هزيل إذا تمت مقارنته بالوضع في بلدان مُجاورة.<a href="#note20"><sup>20</sup></a> إلّا أنّ إشكال تمويل العمل على ملف تغيّر المناخ في الجزائر يتعدّى الأسئلة التقنيّة المرافقة لتطوير خطّة للحصول على تمويلات. ليس مؤكدًا أن تتخلّى الجزائر عن صناعتها النفطية والغازيّة في ظلّ غياب قرارات وطنية ودولية حازمة لتمويل الانتقال الطاقيّ. لكن إنْ تطلّب العمل العالمي من أجل المناخ ألا يُنقّب عن النفط الجزائري وألّا يُصدَّرَ هذا الأخير، وإنْ اتفقنا بألّا يدفع الشعب الجزائري ثمن إجراءات مواجهة تغير المناخ على المستوى العالمي، فكيف ستُعوَّض عائدات تصدير النفط والغاز، ومن سيدفع الثمن؟</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">علاوة على هذا ورغم ما حصلت عليه من التزامات دولية، تلقّت السياسات المناخية إلى حدّ الآن دعماًمؤسساتياً وانتباهًا محدوديْن في الجزائر. لئن تأسّست الوكالة الوطنية لتغيّر المناخ (و.ت.م) سنة 2009، فإنّها تظلّ إلى اليوم منقوصة الموارد البشرية الكافية، إلى جانب ضعفها مؤسساتياً. في نفس الوقت، كانت هناك تغييرات في النظام وإعادة تعديل في الأقسام والوزارات مما تسبّب في ارتباكٍ وانقطاع في برامج العمل طويلة الأمد. على سبيل المثال في مايو/أيار 2015، أدّى التغيير الجزئي للحكومة إلى إنهاء المهام المتعلقة بالتخطيط المستدام وحماية البيئة التي كانت تتولاها وزارة تخطيط استخدام الأراضي والبيئة والسياحة. ألحقت المسألة البيئية بعد ذلك بوزارة الموارد المائية.  بعد سنتين، أُنشئت وزارة البيئة والطاقات المُتجدِّدة وأُسندَت إليها شؤون البيئة كما رُبطَت مباشرة بمسألة الطاقات المُتجدّدة.<a href="#note21"><sup>21</sup></a> ثُمّ، سنة 2019، حصل انفصال بين ملفيّ الطاقات المُتجدّدة والبيئة مع إنشاء وزارة جديدة للانتقال الطاقيّ والطاقات المُتجدِّدة تُعْنَى فقط بالانتقال الطاقيّ. خلال نفس السنة، أطلقت الوزارة المسؤولة عن البيئة مشروعها الأوّل المُتعلّق بقانون بيئي، مع دعم من الوكالة الألمانية للتعاون الدولي.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أدركت الحكومة الجزائرية أهميّة دمج شركات النفط والغاز والكهرباء المملوكة للدولة بعد سنوات من الفشل في إنجاز مصادر طاقة متجدّدة في إطار التنمية المستدامة. فمن دون الموارد الماليّة لشركة النفط الوطنيّة (الشركة العامة لأبحاث وإنتاج ونقل وتحويل وتجارة الهيدروكربونات ’سوناطراك‘) و(الشركة الوطنية للكهرباء والغاز ’سونلغاز‘) ومن دون الخبرة الفنية والإدارية في مجال الطاقة، يواجه برنامج الطاقة المتجددة وكفاءة الطاقة (2015-2030) مخاطر الفشل. وإدراكًا لهذه الحقيقة، أطلقت وزارة الطاقة والمعادن في سنة 2020 برنامجًا جديدًا للطاقة المتجددة (2020 -2030).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تستخدم الجزائر النفط والمنتجات البترولية والغاز الطبيعي بشكل أساسي لتلبية حوالي 98% من الطلب المحلي على الطاقة. ليس للجزائر أيّ قدرات نووية، كما لا تملك طاقة مائية كبيرة أو طاقة تعمل بالفحم أو طاقة متجددة راسخة. ومع ذلك، وفي محاولة لتلبية الطلب المحلي المتزايد وتنويع مزيج الطاقة لديها، تتحرك الدولة ببطء نحو دمج المزيد من التوليد المعتمد على الطاقة الشمسية والرياح. <a href="#note22"><sup>22</sup></a></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-40 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><style type="text/css">#fusion-chart-1 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(1) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-1 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(2) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-1 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(3) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-1 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(4) span{color: #ffffff;}</style><div id="fusion-chart-1" class="fusion-chart legend-top" data-type="pie" data-chart_legend_position="top" data-x_axis_labels="غاز طبيعي|نفط خام|متكثف الغاز|غاز طبيعي سائل" data-show_tooltips="yes" data-bg_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_size="1" data-border_type="smooth" data-chart_fill="off" data-chart_point_style="circle" data-chart_point_size="3" data-chart_axis_text_color="rgba(101,106,112,1)" data-chart_gridline_color="rgba(0,0,0,0.1)"><div class="fusion-chart-dataset" data-label="Data Set 1" data-values="54|34|6|6" data-background_color="rgba(0,188,212,1)" data-border_color="rgba(0,188,212,1)"></div><div class="fusion-chart-dataset" data-label=" " data-values="|||"></div><h4 class="fusion-chart-title">المجموع: 157.4 مليون طن مكافئ بترول (مليون طن مكافئ نفط)</h4><div class="fusion-chart-inner"><div class="fusion-chart-wrap"><canvas></canvas></div><div class="fusion-chart-legend-wrap"></div></div></div><div class="fusion-text fusion-text-11" style="--awb-text-transform:none;"><div dir="rtl"><i><span dir="RTL" lang="AR-SA">شكل 1: إنتاج الجزائر من الطاقة الأولية 2019. <a href="#note23"><sup>23</sup></a></span></i></div>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-41 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><style type="text/css">#fusion-chart-2 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(1) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-2 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(2) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-2 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(3) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-2 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(4) span{color: #ffffff;}</style><div id="fusion-chart-2" class="fusion-chart legend-top" data-type="pie" data-chart_legend_position="top" data-x_axis_labels="منتوجات نفطية|غاز طبيعي|كهرباء|غاز البترول المسال" data-show_tooltips="yes" data-bg_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_size="1" data-border_type="smooth" data-chart_fill="off" data-chart_point_style="circle" data-chart_point_size="3" data-chart_axis_text_color="rgba(101,106,112,1)" data-chart_gridline_color="rgba(0,0,0,0.1)"><div class="fusion-chart-dataset" data-label="Data Set 1" data-values="32|34|28|6" data-background_color="rgba(0,188,212,1)" data-border_color="rgba(0,188,212,1)"></div><h4 class="fusion-chart-title">المجموع: 50.4 مليون طن مكافئ بترول (مليون طن مكافئ نفط)</h4><div class="fusion-chart-inner"><div class="fusion-chart-wrap"><canvas></canvas></div><div class="fusion-chart-legend-wrap"></div></div></div><div class="fusion-text fusion-text-12" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">شكل 2: استهلاك الجزائر النهائي للطاقة حسب المنتج 2019 <a href="#note24"><sup>24</sup></a></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-42 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><style type="text/css">#fusion-chart-3 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(1) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-3 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(2) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-3 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(3) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-3 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(4) span{color: #ffffff;}</style><div id="fusion-chart-3" class="fusion-chart legend-top" data-type="pie" data-chart_legend_position="top" data-x_axis_labels="نفط خام|غاز طبيعي|غاز طبيعي سائل|متكثف الغاز" data-show_tooltips="yes" data-bg_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(211,0,179,1)" data-border_size="1" data-border_type="smooth" data-chart_fill="off" data-chart_point_style="circle" data-chart_point_size="3" data-chart_axis_text_color="rgba(101,106,112,1)" data-chart_gridline_color="rgba(0,0,0,0.1)"><div class="fusion-chart-dataset" data-label="Data Set 1" data-values="40|40|12|8" data-background_color="rgba(0,188,212,1)" data-border_color="rgba(0,188,212,1)"></div><h4 class="fusion-chart-title">المجموع: 61.7 مليون طن مكافئ بترول (مليون طن مكافئ نفط)</h4><div class="fusion-chart-inner"><div class="fusion-chart-wrap"><canvas></canvas></div><div class="fusion-chart-legend-wrap"></div></div></div><div class="fusion-text fusion-text-13" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">شكل 3: صادرات الجزائر من الطاقة الأولية 2019 <a href="#note25"><sup>25</sup></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/3.-The-renewable-energy-sector-in-Algeria-1024x576.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-20 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/3.-The-renewable-energy-sector-in-Algeria-1024x576.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-43 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-9 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">قطاع الطاقة المتجدّدة في الجزائر</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-21 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-44 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-45 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-14" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تُعَدُّ الجزائر في موقع جيّد، بحكم خصائصها الجغرافية والمناخية، للاستفادة من الفرص المتاحة لإنتاج الطاقة المتجدّدة. يتمتّع البلد بـ 2000 – 3000 ساعة سنويًا من أشعّة الشمس بصحرائه، التي تغطّي 80 بالمائة من مساحته الجُمليّة. يمكن لهذه المساحة أن تنتج أكثر من 169.400 تيراوات في الساعة، وهو ما يعادل 5000 مرّة حجم الاستهلاك الوطني السنوي<a href="#note26"><sup>26</sup></a>. نظرًا لقرب الجزائر من المراكز الأوروبية لاستيراد الطاقة، ولاتساعها الجغرافي، ولسمعتها كمصدر موثوق للطاقة، فإنّ سيناريوهات تصدير الطاقة المتجدّدة تبدو كذلك قابلة للتجسيد. تهيمن الطاقة الشمسية وطاقة الرياح على البرنامج الوطني لتعزيز الطاقات المتجددة وكفاءة الطاقة، إذ تمثّل 85 بالمائة من إجمالي السِعة المتوقَّعة بحلول عام 2028. <a href="#note27"><sup>27</sup></a> وتمّ إصدار أطلس موارد الطاقات المتجدّدة الجزائرية، الذي أعدّه مركز تنمية الطاقات المتجددة لأوّل مرة في عام 2019. وهو يضمّ مجموعة من التمثيلات الجغرافية التي تعرض الإمكانات الكامنة للطاقة في الجزائر، والتي تشمَلُ الطاقة الشمسية وطاقة الرياح والطاقة الحرارية الجوفيّة والطاقة الحيويّة.</p>
<p><div id="attachment_16179" style="width: 670px" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-16179" class="wp-image-16179" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-1024x737.png" alt="" width="660" height="475" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-18x12.png 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-200x144.png 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-300x216.png 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-400x288.png 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-600x432.png 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-768x553.png 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-800x576.png 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map-1024x737.png 1024w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-4-Algeria-solar-map.png 1142w" sizes="(max-width: 660px) 100vw, 660px" /><p id="caption-attachment-16179" class="wp-caption-text"><i><span style="font-weight: 400;">الشكل 4: الخارطة الشمسيّة للجزائر </span></i><a href="#note28"><sup>28</sup></a></p></div>
<div id="attachment_16180" style="width: 670px" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-16180" class="wp-image-16180" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-1024x761.png" alt="" width="660" height="491" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-16x12.png 16w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-200x149.png 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-300x223.png 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-400x297.png 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-600x446.png 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-768x571.png 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-800x595.png 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map-1024x761.png 1024w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-5-Algeria-wind-map.png 1100w" sizes="(max-width: 660px) 100vw, 660px" /><p id="caption-attachment-16180" class="wp-caption-text"><i><span style="font-weight: 400;">الشكل 5: الخارطة الريحية للجزائر</span></i><a href="#note29"><sup>29</sup></a></p></div></p>
<h3></h3>
<div>
<h3 dir="RTL" style="text-align: center;"><span lang="AR-SA">البرامج الوطنية للطاقات المتجدّدة</span></h3>
</div>
<h4 dir="rtl">البرنامج الوطني لتعزيز الطاقات المتجدّدة وكفاءة الطاقة 2011</h4>
<div dir="rtl"><span dir="RTL" lang="AR-SA">وضعَت الجزائر عددًا من برامج الطاقات المتجدّدة منذ 2011، بيْد أنّ هذه الطاقات مازالت لا تقدّم غير مساهمة صغيرة في تلبية حاجيات الطاقة المحلّية. صادقت الحكومة الجزائرية في 3 فبراير/شباط 2011 على أول برنامج وطني مخصّص لتطوير وتعزيز الطاقات المتجددة وكفاءة الطاقة <u>(بوتطمكط)</u>. ويهدف البرنامج إلى تحقيق طاقة إنتاجية من الكهرباء المتجددة تبلغ 22 ألف ميغاوات بحلول عام 2030، مع الالتزام بتصدير 10 آلاف ميغاوات من أجل تحقيق 40 في المائة من الطاقة المتجددة من إجمالي الكهرباء المُنتَجة</span>.<a href="#note30"><sup>30</sup></a></div>
<div dir="rtl">
<p style="font-weight: 400;">كان الدافع الأساسي لتحديث عام 2015 لـ <u>(بوتطمكط)</u> هو التخفيضات الكبيرة في تكاليف الاستثمار لإنتاج الكهرباء من مصادر متجدّدة متنوعة، وخاصة الطاقة الشمسية الكهروضوئية (PV)، كما هو موضح في الشكل 6. ونتيجة لذلك، تم تخفيض حصّة الطاقة الشمسية المركّزة (CSP) إلى أقلّ من ثلث ما كان مخططًا له أصلاً في النسخة السابقة من البرنامج (من 7200 ميغاوات إلى 2000 ميغاوات). بالمقابل زادت الحصة المُخصّصة للطاقة الشمسية الكهروضوئية بنحو خمس مرات (من 2800 ميغاوات إلى 13575 ميغاوات).<sup><a href="#note31">31</a></sup></p>
</div>
<div id="attachment_16181" style="width: 1034px" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-16181" class="wp-image-16181 size-large" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-1024x632.png" alt="" width="1024" height="632" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-18x12.png 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-200x123.png 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-300x185.png 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-400x247.png 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-600x370.png 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-768x474.png 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-800x494.png 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies-1024x632.png 1024w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/Figure-6-The-evolution-of-the-costs-of-producing-electricity-from-renewable-energies.png 1170w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" /><p id="caption-attachment-16181" class="wp-caption-text"><i><span style="font-weight: 400;">الشكل 6: تطوّر تكاليف انتاج الكهرباء من الطاقات المتجدّدة</span></i><a href="#note32"><sup>32</sup></a></p></div>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ومع ذلك، لم يتمّ فعليًّا تنفيذ لا برنامج 2011 ولا تحديثه لعام 2015 بمستوى ملموس: حتى الآن، لم تُركّب الجزائر سوى بُنية قادرة على إنتاج حوالي 425 ميغاوات من الطاقة الشمسية، وهو رقمٌ بعيدٌ جدًا عن هدف البرنامج البالغ 4500 ميغاوات بحلول عام 2020.</p>
</div>
<div class="table-1">
<table style="font-weight: 400; height: 439px;" width="1458">
<tbody>
<tr>
<td width="159">
<p dir="rtl"><strong>النسبة المئوية للإنجاز</strong></p>
</td>
<td dir="rtl" width="159"><strong>تمّ تركيبه بحلول 2020 (ميغاوات) </strong></td>
<td dir="rtl" width="159"><strong>الهدف لعام 2020 (ميغاوات)</strong></td>
<td dir="rtl" width="159"><strong>المصدر</strong></td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>13.33</strong></td>
<td width="159">400</td>
<td width="159">3000</td>
<td width="159">كهروضوئيّة</td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>5</strong></td>
<td width="159">50</td>
<td width="159">1010</td>
<td width="159">رياح</td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>0</strong></td>
<td width="159">0</td>
<td width="159">360</td>
<td width="159">طاقة حيويّة</td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>0</strong></td>
<td width="159">0</td>
<td width="159">5</td>
<td width="159">حراريّة جوفية</td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>&#8211;</strong></td>
<td width="159">25</td>
<td width="159">&#8211;</td>
<td width="159">طاقة شمسيّة مركّزة</td>
</tr>
<tr dir="rtl">
<td width="159"><strong>10.7</strong></td>
<td width="159"><strong>475</strong></td>
<td width="159"><strong>4.375</strong></td>
<td width="159"><strong>الجملة</strong></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<div class="table-1"><span dir="RTL" lang="AR-SA">جدول 1: مدى إنجاز برنامج الطاقات المتجدّدة في الجزائر للعام 2020 <a href="#note33"><sup>33</sup></a></span></div>
<p dir="rtl">
</div>
<div class="fusion-text fusion-text-15" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أٌعيقَ إنجاز القدرات المنشودة بسبب نقص التنسيق في تنفيذ <u>(بوتطمكط)</u>، بما في ذلك نسخته الأخيرة لعام 2015، ونقص المراقبة والتقييم، والأهمّ من ذلك، بسبب غياب الالتزام السياسي الجادّ بالانتقال الطاقي</p>
<h4 dir="rtl">البرنامج الوطني للانتقال الطاقي 2020</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في مواجهة هذا النقص في العمل لتحقيق أهداف برنامج (2015-2030)، أكّدت الحكومة في 2019 عزمها على اللحاق في قطاع الطاقات المتجدّدة. فطوّرت برنامجًا جديدًا، البرنامج الوطني للانتقال الطاقوي 2020، مع هدف مُنقَّحْ بتحقيق قدرة 16000 ميغاوات بحلول عام 2035، اعتمادًا على الطاقة الشمسية الكهروضوئية. وبحسب وزارة الطاقة، فإنّ هذا الهدف يمثّل إحدى الركائز الأساسية للانتقال الطاقي في الجزائر. ومن المُخَطَّط أنْ تُوَلِّدَ محطات الطاقة الشمسية المتصلة بالشبكة الوطنية 15000 ميغاوات بحلول عام 2035، مع توقّع الانتهاء من الجزء الأوّل ذي قدرة 4000 ميغاوات بحلول عام 2024، فيما يُنتَظَر تطوير الـ 11000 ميغاوات المتبقية بحلول عام 2030. ولتجسيد هذه الخُطَط، وقع الإعلان عن مشروع &#8220;تفوّق 1&#8221; في مايو/أيار 2020 الذي وُضع له هدفُ توليد 4000 ميغاوات من الطاقة الشمسية الكهروضوئية<a href="#note34"><sup>34</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a></p>
<h4 dir="rtl">التطورات الأخيرة في قطاع الطاقات المتجدّدة</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وقع إطلاق مخطّط الجزائر، الذي تمّت المصادقة عليه في عام 2020، للوصول إلى 15000 ميغاوات من القدرة على توليد الطاقة المتجددة بحلول عام 2035 في ديسمبر/كانون الأول 2021. كُلّفَت الشركة الجزائرية للطاقات المتجدّدة (شمس)، وهي مشروع مشترك بين الشركتيْن العموميّتين سوناطراك وسونلغاز، من قبل وزير الانتقال الطاقوي والطاقات المتجدّدة بدراسة عروض المناقصة. ستقوم ’شمس‘ كذلك بالاستثمار في كلّ مشروع، إمّا بمفردها أو بالشراكة مع كيانات عامّة و/أو خاصّة أخرى. إذا نجحت المناقصة، فسينتُج عنها صفقة شراء طاقة لمدة 25 عامًا<a href="#note35"><sup>35</sup></a>. لن يكون مطلوبًا وجود محتوى صناعي محلّي في هذه المناقصة، ولكن سيتمّ تحفيز استخدام المعدّات المنتجة محليًا. علاوة على ذلك، فإن قاعدة 51/49، التي تحدّد حصّة الاستثمار الأجنبي في أيّ مشروع بنسبة 49 في المائة، قد وقع إلغاؤها أيضًا بالنسبة لقطاع الطاقات المتجدّدة، وهو ما يؤكّد التوجّه النيوليبرالي للحكومة الجزائرية الحالية (انظر المزيد حول هذا أدناه).</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-46 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-47 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-48 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/4.-Challenges-of-and-barriers-to-the-energy-transition-in-Algeria-1024x576.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-22 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/4.-Challenges-of-and-barriers-to-the-energy-transition-in-Algeria-1024x576.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-49 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-10 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><div><span dir="RTL" lang="AR-SA">تحدّيات وعوائق الانتقال الطاقي في الجزائر</span></div></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-23 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-50 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-51 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-16" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">العقبة الأولى التي تواجه استغلال إمكانات الطاقة الشمسية الهائلة في الجزائر هي المسافة بين مراكز الطلب ومراكز الإمداد. تقع مراكز الطلب في الشمال حيث تحُول الكثافة العمرانية دون إنشاء مشاريع ضخمة. ومع ذلك، يكمن جانب العرض في الصحراء، في الشطر الجنوبي من البلاد، حيث أشعة الشمس غزيرة والمساحة الجغرافية شاسعة. إضافة إلى مشكلة البُعد، فإنّ الظروف المناخية (من بين اعتبارات أخرى) تعني أنّ تكلفة بناء محطات الطاقة الشمسية الكهروضوئية أعلى بنسبة 30 في المائة في الجزائر من المتوسّط العالمي.<a href="#note36"><sup>36</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a></p>
<h4 dir="rtl">ما وراء حواجز الحوكمة ونحو ديمقراطية الطاقة</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يُعتَبَرُ الافتقار إلى استراتيجية طاقة طويلة الأمد عقبة حوكمة رئيسية فيما يتعلق بالانتقال الطاقي: مبادرات الطاقة المتجددة غير فعّالة ومُجزَّأَة وينقصها التنسيق. كان قطاع الطاقة الجزائري بطيئًا في التكيّف مع احتياجات العالم الملحّة إلى الطاقة المتجدّدة، مدفوعَةً بالتغيّر المناخي. كما وقع تلخيصه أعلاه، أعلنت الجزائر عن خُطَطٍ طموحة، لكن لم يتمّ إنجاز الكثير بسبب سوء الإدارة وانعدام استراتيجية طاقة مُوَحَّدة وعدم كفاية الإرادة السياسية. في حين أن سياسات الطاقة والقوانين المنظّمة للقطاع إما مستوحاة من المنظومات الأجنبية أو يتمّ إنشاؤها محليًا، في كلتا الحالتين يقع إعاقة تنفيذها من البيروقراطية والفساد.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يتركز قطاع الطاقة في الجزائر العاصمة، وتُشرف عليه وزارتَيْ الطاقة والتعدين وكذلك الشركتين العموميّتين المحتكرتيْن للنفط والغاز والكهرباء سوناطراك وسونلغاز. في ظلّ منظومة الحوْكمة هذه المتّسمة بمركزيّتها وفوقيّتها وبدرجة عالية من التسلّط، من غير المرجّح سماع الأفكار الآتية من القواعد الشعبية، فضلاً عن القبول بها. يضاف إلى ذلك أن الجزائر تتبنى نموذج حكم جمهوري، ممّا يعني أنّ الهيئة المنتخبة هي السلطة الوحيدة المخوّلة صنع القرار. يُعيّن الرئيس وُلّاة (محافظي) المقاطعات، مستعرضًا تنظيمًا من أعلى إلى أسفل حيث يبقى الابتكار في السياسات على المستوى المحلي نادر الحدوث. في ظلّ ضعف وتشتّت المجتمع المدني، ومع قلّة الاهتمام بقضايا المناخ والطاقة، لا تتأثّر أجندة صناعة الوقود الأحفوري جدّيًا بنتائج التحرّكات الشعبيّة. وبالتالي، هناك حاجة إلى تبنّي سياسة ذات مقاربة أكثر مرونة وتشاركية وشفافية، بحيث يمكن للجزائريين المشاركة في المناقشات واقتراح الحلول لمشاكل الطاقة في البلاد. علاوة على ذلك، فإنّ من شأن إشراك الأفراد في صنع القرار في مجال الطاقة أن يعزّز شعورهم بامتلاك الموارد الطاقيّة العموميّة، وهو ما قد يؤدي إلى تحوّل في سلوك الناس نحو تصرّفات أكثر مسؤولية وساعية لإيجاد الحلول. ستمثّل إعادة بناء الثقة بين الحكومة والناس من خلال زيادة الانفتاح والمساءلة، والأهم من ذلك احترام قرارات المواطنين، خطوة أولى نحو ديمقراطية الطاقة في الجزائر. قد يُوفّر المزيد من البدائل اللامركزية للناس القُدرة على اختيار كيفية توليد الطاقة واستهلاكها وتبادلها، مع الحفاظ على الدور الحاسم للدولة كمديرٍ ومراقبٍ ومشرّعٍ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تعاني الجزائر من نُدرة حادّة في المياه، ممّا يهدّد الأمن الغذائي للبلاد، من بين عواقب أخرى، مثل المخاطرة بانهيار الزراعة ونزوح المجتمعات المحلّية. على سبيل المثال، في أغسطس/آب 2021، تسبّبت حرائق ضخمة في إتلاف عشرات الآلاف من الهكتارات من الغابات في شمال البلاد، وفي مقتل ما لا يقلّ عن 90 شخصًا. ومع ذلك، على الرغم من الآثار الكارثية الواضحة لتغيّر المناخ على البلاد في السنوات الأخيرة، نادرًا ما يقع تناول هذا الأمر في المخطّطات الطاقيّة للبلاد، ويرجع ذلك جزئيًا إلى الضعف المؤسسّي لوزارة البيئة. لذلك من العاجل إدراج المتغيّر المناخي في سياسات وسيناريوهات الطاقة المستقبلية<a href="#note37"><sup>37</sup></a>.</p>
<h4 dir="rtl">تمويل انتقال الطاقة</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على الرغم من انخفاض تكلفة تقنيات الطاقة الشمسية وطاقة الرياح، ما تزال مشاريع الطاقة المتجدّدة تتطلبّ رأسمالا كثيفًا. وبالتالي يُمثّل تمويل المرحلة الانتقالية تحدّيًا كبيرًا للجزائر. على ما يبدو هنالك ثلاث خيارات تمويل متاحة: الأموال العامة، والصناديق الخاصة المحلية، والاستثمار الأجنبي المباشر.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في السياق الحالي للأزمة الاقتصادية، يتزايد طلب الأموال العامة لمعالجة ما يُعتبَر مظالم اجتماعية واقتصادية أكثر إلحاحًا، وبالتالي لا يمكن لهذا المورد أن يقدّم سوى دعمًا محدودًا لعملية الانتقال على المدى القصير. ومع ذلك، يكشف الفحص الشامل للوضع الاقتصادي للبلاد خلال العقديْن الماضيَيْن عن وجود هدرٍ هائل وسوء إدارة للمالية العامة، بالإضافة إلى استشراء الفساد. من أجل انجاز انتقالٍ مُجدٍ وعادلٍ للطاقة في الجزائر، يجب دمقرطة الدولة ووقف الفساد المستشري. يجب على الدولة أيضًا أن تلعب دورًا أكبر في مسار الانتقال وأن تخصّص له المزيد من الأموال العامة، كما ينبغي أن تدافع عن تمويل أكبر للمناخ على الساحة الدوليّة. بالإضافة إلى ذلك، من المهم أن نتذكر أنه عندما ترتفع أسعار النفط (كما يحصل الآن)، تتوفّر إمكانية إنشاء صناديق سيادية يمكن أن تتيح التمويل الوطني لتحديث منظومات الطاقة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">قد تكون طرق التمويل المهمّة الأخرى، مثل صناديق التعويضات المناخية ودفع الديون البيئية من قبل الشمال العالمي، فعّالة في المساعدة على تحقيق انتقال طاقي عادل في اقتصادات الجنوب العالمي المعتمدة على النفط مثل الجزائر. ومع ذلك، لا تزال هناك شكوك حول احتمال حدوث مثل هذه الإجراءات. على سبيل المثال، تم التعهد بمبلغ 8.5 مليار دولار لدعم التخلص التدريجي من الفحم في جنوب إفريقيا في قمة المناخ الدولية &#8220;كوب 26&#8221;<a href="#note38"><sup>38</sup></a>، إلّا أنّ ذلك لم يتحقّق بعد للأسف. ومع ذلك، لا يمكننا التحدث عن انتقال طاقي عادل دون إثارة مسألة سداد ديون المناخ والتعويضات من جانب الشمال العالمي الغني إلى بلدان الجنوب العالمي &#8211; لا كقروض جديدة بل كتحويلات للثروة. وهذا ليس مجرّد واجب معنوي أو أخلاقي، بل يُعَدُّ مسؤوليَّةً تاريخيّةً. يجب أن يدفع الغرب الصناعي نصيبه العادل في مساعدة البلدان الفقيرة الأقلّ مسؤولية عن تغيّر المناخ، والتي غالبًا ما تكون أيضًا أكثر عرضة للمخاطر، لإنجاح خططها للتكيّف والانتقالات الخضراء. لسوء الحظ، لا تسمح المسارات الحالية بمثل هذه المساعدة للبلدان متوسطة الدخل والمنتجة للنفط مثل الجزائر، حيث يتم إعطاء الأولوية للبلدان التي لديها قضايا طاقة أكثر تعقيدًا مثل الوصول إلى الطاقة النظيفة. ويعكس ذلك إلى أيّ درجة ما تزال السياسات المناخية الدولية عالقة في إطار &#8220;المساعدة والتنمية&#8221;، ولا تنتبه على الإطلاق إلى الحاجة الحقيقية لترك احتياطيات الغاز والنفط الموجودة في الأرض دون استخراجها &#8211; وما يستتبعه ذلك من خسارة كبيرة في المداخيل. سيتطلب وقف الاستخراج سياسات إعادة توزيع عالمية تعالج بشكل مباشر احتياجات البلدان المصدّرة للنفط، بما في ذلك البلدان ذات الدخل المتوسط مثل الجزائر.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بالانتقال إلى الوضع الداخلي، من الواضح أن الإرادة السياسية لتمويل انتقال الطاقة غير متوفرة حاليًا في الجزائر. وعلى سبيل المثال، وقع إنشاء صندوق مُخصَّص لتمويل برامج الطاقة المتجددة في 2015، ولكن لم يُستخدَم بشكل ناجع بسبب غياب قرارات تنفيذية تنظّم التدابير القانونيّة لاستخدامه. تحظر السياسات السيادية في البلاد الديون الخارجية وتحدُّ من التمويل الدولي في القطاعات الحيوية والاستراتيجية، مثل الطاقة، إلى 49 في المائة مقابل 51 في المائة للشركاء الجزائريين. ومع ذلك، وبسبب ضغط لوبي الطاقة الرأسمالي العالمي والمحلّي، الذي يجادل بأنّ الإطار التنظيمي &#8220;غير الآمن&#8221; و &#8220;المتصلّب&#8221; للجزائر لا يشجّع الاستثمار الأجنبي، فقد وقع التخلّي عن المعيار السيادي الأدنى 49/51 في المائة لمشاريع الطاقة المتجدّدة. تفضل فئة المستثمرين من القطاع الخاص في الجزائر، والتي تتكون أساسًا من الصناديق العائلية، المشاركة في المشاريع المدرّة للربح السريع حيث يمكنهم استرداد رأس مالهم في وقت وجيز، على عكس مشاريع الطاقة المتجدّدة، حيث سيتعيّن عليهم الانتظار فترة طويلة للحصول على عائدات استثماراتهم. إضافة إلى ذلك، بعد عقد من الوعود الفارغة والالتزامات التي لم يقع الوفاء بها، فقد المستثمرون في الجزائر الثقة في مخططات الطاقة المتجددة في البلاد. ومع ذلك، منذ الإعلان عن <u>(بوتطمكط)</u> في 2011، عمل بعض <a href="http://www.clustersolaire-algeria.com/">المستثمرين من القطاع الخاص</a> على إنشاء سلسلة قيمة للطاقة الشمسية الكهروضوئية لمساعدة البرنامج.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على الرغم من كلّ التصريحات الكبيرة التي أصدرتها النخب السياسية في الجزائر حول إرساء الطاقات المتجدّدة، لم يتم إنجاز الكثير لجهة زيادة التمويل من أجل الانتقال الطاقي من المصادر الثلاثة التي وقع نقاشها أعلاه. في الوقت نفسه، أهدرت الجزائر الفرصة الحاسمة التي أتاحتها فترة الرخاء النفطي 2004-2014، عندما كانت أسعار النفط والغاز مرتفعة للغاية، لاستخدام المداخيل الكبيرة من أجل التصنيع، وتنويع الاقتصاد والشروع في انتقال متين في مجال الطاقة وخلق وظائف خضراء (مراعية للبيئة). بدلاً من ذلك، اختلسَت النخبة الفاسدة المفترسة الأرباح الفائقة التي تم تحقيقها خلال تلك الفترة<a href="#note39"><sup>39</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أخيرًا، ضمن هذا النقاش حول تمويل الانتقال الطاقي، يتمثّل أحد السبل الجديرة بالاهتمام، والتي يمكن للجزائر اتباعها، في استراتيجيات لتشجيع المواطنين على الاستثمار في مشاريع الطاقة المتجددة الصغيرة القائمة على المجتمع المحلي، وتفعيل المشاريع المجتمعية المتكاملة. يمكن أن يوفر هذا الشكل من الديمقراطية الطاقيّة المباشرة فرصة لخلق فرص العمل وتمكين المجتمع.</p>
<h4 dir="rtl">معوقات نقص الخبرة والتكنولوجيا</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على عكس تجربتها التاريخية مع تكنولوجيات النفط والغاز، تفتقر الجزائر إلى الخبرة في التكنولوجيات الخضراء. يرجع هذا في الغالب إلى ما بدا في السنوات الأخيرة من ضُعف للاهتمام السياسي بالتكنولوجيات الخضراء، فضلاً عن تراجع التصنيع في الاقتصاد الجزائري منذ أن بدأت الإصلاحات النيوليبرالية في الثمانينيات. ترافقت عملية التحرير والانتقال إلى اقتصاد السوق مع القضاء على المعرفة النظرية والعَمليّة في الصناعة، وبلغت ذروتها في تصفية المعاهد المتخصصة في المجالات الحيويّة مثل الطاقة والصلب وصناعات النسيج<a href="" name="_ednref1"></a><a href="#note40"><sup>40</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a>. بعد حملة ضد التعليم الثانوي التقني، وقعت تصفية الفروع التقنيّة الصناعية التي ساهمت في تدريب المهندسين وكبار التقنيين على مدى عقود. ما يزال عدد الخبراء المتوفّرين لدعم برنامج الانتقال في مجال الطاقة، لا سيما فيما يتعلق بالطاقة المتجددة وكفاءة الطاقة وجميع الأنشطة الاقتصادية والصناعية المتعلقة بها، أقل بكثير من الكتلة الحرجة المطلوبة<a href="#note41"><sup>41</sup></a><a href="" name="_ednref2"></a>. وبالتالي، هناك حاجة للمزيد من البحث التطبيقي والتدريب العملي. تحتاج الجزائر إلى عمليات نقل التكنولوجيا والخبرة الإدارية من الدول التي أدارت الانتقال بشكل فعّال. يجب أن يهدف هذا التعاون إلى بناء القدرات البشرية والمادية للجزائر. وهو ما سيتطلبّ التغلّب على الحدود التكنولوجية الاحتكارية الحالية ونظام الملكية الفكرية الذي تفرضه اتفاقيات التجارة الحرّة والمؤسسات المالية الدولية.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أحد أصعب جوانب أيّ انتقال طاقي في الجنوب العالمي هو السيطرة على التكنولوجيا (نقل التكنولوجيا) والتصنيع: وهذا مطلوب لتحقيق مستوى التكامل الاقتصادي الضروري لتنمية اقتصادٍ أخضر مزدهرٍ مع وظائف خضراء. وهو ما يستلزم انتقالًا نموذجيًا بعيدًا عن النيوليبراليّة ونحو المزيد من مشاركة الدولة واستثماراتها، فضلاً عن بعض التمويل المناخي من البلدان الأكثر تقدمًا. يُعَدُّ شرطالعنصر المحلّي (سياسة تفرضها الحكومة تتطلب من الشركات استخدام السلع المصنَّعة محلّيًا أو الخدمات المقدّمة محليًا مقابل السماح لها بالنشاط في الاقتصاد المحلّي) أمرًا بالغ الأهمية لتطوير قطاع طاقة متجددة قوي ومستقلّ في الجزائر.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يجب على مقدّمي العروض الذين يتمّ اختيارهم لبعث مشاريع الطاقة المتجددة أن يلعبوا دورهم في استراتيجية صناعية يتم من خلالها تطوير مكونات الطاقة الشمسية محليًا. ويجب أن تهدف هذه الاستراتيجية إلى إنشاء اقتصاد محلي للطاقة الشمسية، مع خفض تكاليف المشروع أيضًا عن طريق تجنب تكاليف المواد المستوردة<a href="#note42"><sup>42</sup></a>. على الرغم من أن مثل هذه الاستراتيجية ستفيد الاقتصاد المحلّي، وخاصة سوق العمل، إلا أنه سيكون من الصعب للغاية تنفيذها في الجزائر لأنّ سلسلة القيمة الصناعية المحلية ما تزال غير مكتملة التكوين: فهي حاليًا في مهدها، والكثير من الإنتاج المحلي لا يستجيب للمعايير الدولية. وفي هذا السياق، يضغط المستثمرون الأجانب حاليًا من أجل إلغاء شرط العنصر المحلّي لأنهم يرون فيه حاجزًا للاستثمار يعيق تحقيقهم للأرباح المجزية. ومع ذلك، ورغم أنّ التخلي عن مثل هذه الإجراءات قد يجذب المزيد من التمويلات ويعطي دفعة لقطاع الطاقة، إلا أنّه لن يكون مفيدًا لاقتصاد الجزائر وصناعتها وسوق العمل فيها.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على هذا الأساس، من الأهمية بمكان البحث عن حلول ناجعة لإنشاء وتعزيز التكنولوجيا والخبرة، من خلال تجاوز نظام حقوق الملكية الفكرية الذي يفرضه الغرب والاحتكارات التكنولوجية، وذلك عبر إقامة شراكات مربحة للجانبين مع بلدانٍ في الجنوب العالمي، مثل الصين.</p>
<h4 dir="rtl">النفاذ إلى الطاقة ومسألة الدعم</h4>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ما تزال الحكومة تهيمن على سوق الطاقة في الجزائر. ومع ذلك، فإن النموذج الاقتصادي غير المستدام للمرافق المملوكة للدولة وسوء إدارتها فسح المجال إلى دعوات للخصخصة وإنهاء الدعم. من أجل التكيّف مع التغييرات الجذرية الحالية في المشهد الطاقي، تحتاج الشركة العامّة الجزائرية سونلغاز إلى اعتماد إصلاحات تقنيّة وإدارية ومالية لتصبح مُجدية اقتصاديًا، فضلاً عن جعلها أكثر شفافية وخضوعًا للمساءلة. علاوة على ذلك، يُعَدُّ الإصلاح التدريجي للدعم أمرًا ضروريًا أيضًا.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">حاليًا، يقع دعم الكهرباء في الجزائر بشكل كبير: تدفع الأُسَر ما يعادل 0.038 دولارًا للكيلووات / ساعة للكهرباء (1/7 من السعر المدفوع في المملكة المتحدة) وتدفع الشركات 0.033 دولار<a href="#note43"><sup>43</sup></a>. أصبحت هذه الأسعار المنخفضة، التي هي أقل بكثير من تكلفة الإنتاج (تصل إلى حوالي ثلث تكلفة الإنتاج)، ممكنة بفضل سياسة الدعم.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">هناك أيضًا إعانات إضافية غير مباشرة، من خلال الدعم للوقود الأحفوري، والتي تعتبر ذات صلة هنا بالنظر إلى أنّ كهرباء الدولة تأتي في المقام الأول من الوقود الأحفوري. لسوء الحظّ، فإنّ هذه الإعانات، إلى جانب النظام الضريبي التنازلي في الجزائر، لا تفيد الطبقات المحتاجة بقدر ما تُثري أصحاب الأعمال ورأس المال في البلاد. وبالتالي فإن الإصلاح العادل للدعم هو ضرورة سياسية واقتصادية. يجب أن يكون هذا الإصلاح تقدميًا لجهة فئات المجتمع المدعومة: لا ينبغي أن يشمل أغنى الطبقات والمجموعات الرأسمالية (التي تزيد بالتالي من أرباحها)؛ بدلاً من ذلك، يجب أن يسعى إلى التخفيف من محنة الفئات الأضعف في المجتمع<a href="#note44"><sup>44</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تواجه الجزائر حاليًا أزمةً اقتصادية-اجتماعية وسياسية مزدوجة. شكّلت حركة الاحتجاج الجماهيري (الحَراك) التي انطلقت في فبراير/شباط 2019 واستمرت أكثر من عام تحديًا سياسيًا جدّيًا للنظام الجزائري. يضاف إلى ذلك التداعيات الاقتصادية السلبية للغاية لـ كوفيد &#8211; 19، ما يجعل أيّ إلغاء شامل لدعم الطاقة في المستقبل القريب غير مقبول سياسيًا &#8211; فضلاً عن أنه غير عادل لملايين الجزائريين الذين زاد فقرهم خلال السنوات القليلة الماضية. على سبيل المثال، استجابةً للانخفاض العالمي في أسعار النفط في عام 2020، مع انكماش الاقتصاد بنسبة 6 في المائة وفقًا لصندوق النقد الدولي وتراجع احتياطات البلاد من العملة الأجنبية من 62 مليار دولار إلى 47 مليار دولار بحلول نهاية عام 2020، <a href="#note45"><sup>45</sup></a> حدَّدت الحكومة التزامها بالإنفاق الاجتماعي: مع خفض بنسبة 30 في المائة من هذا الإنفاق. ومع ذلك، شهدت البلاد عجزًا كبيرًا في الميزانية، وصل إلى 18.4 في المائة من الناتج المحلي الإجمالي في عام 2021. <a href="#note46"><sup>46</sup></a> علاوة على مستويات الفقر المتزايدة، فُقِدَت مئات الآلاف من الوظائف، بما في ذلك في القطاع غير النظامي/غير الرسمي المتّسم بالهشاشة. وفقًا للبيانات الحكومية، فُقدت 500 ألف وظيفة في عام 2020 لوحده<a href="#note47"><sup>47</sup></a><sup>،</sup> <sup><a href="#note48">48</a> </sup>وحتى لحظة كتابة هذا التقرير، مازال الاقتصاد الجزائري تحت الضغط، على الرغم من أن الحرب في أوكرانيا قد تمثّل نِعمة لحُكّام الجزائر، إذّ ارتفعت أسعار النفط والغاز مجدّدًا.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">قد يكون دمج الكهرباء المتجدّدة في مخططات الدعم الحكومية خيارًا لتعزيز نموّ الطاقة المتجددة. ومع ذلك، فقد ثبت أنّ نموذج سياسة المناخ النيوليبرالية العالمية الحالية غير فعّالة في عدم تحفيز الوقود الأحفوري من خلال نموذج تسعير الكربون، ومن خلال تشجيع الاستثمار منخفض الكربون عبر الدعم وآليات التعاقد التفضيليّة. يَنظُر هذا النموذج النظري للسياسات إلى الحكومات باعتبارها حامية لرأس مال القطاع الخاص، مما يمنعها من مواجهة التحديات الاجتماعية والبيئية. مع عجزها الاستثماري الهائل وعدم الكفاءة التكنولوجية، فشلت مناهج سوق الخصخصة حتى الآن في تحقيق الانتقال الطاقي الذي يُعَدّ ضروريًا للغاية في الجزائر. وبالتالي، هناك حاجة إلى التزام سياسي قوي تجاه الانتقال الطاقي داخل قطاع الطاقة العام الجزائري، مع الإدماج المتَحَكَّم فيه للجهات الفاعلة في القطاع الخاص، جنبًا إلى جنب مع الحوكمة التشاركية والشفافية والديمقراطية للشركات المملوكة من الدولة.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/5.-Algeria-urgent-need-for-a-just-energy-transition-1024x576.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-24 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/5.-Algeria-urgent-need-for-a-just-energy-transition-1024x576.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-52 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-11 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">حاجة الجزائر لانتقالٍ طاقيٍّ عادل</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-25 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-53 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-54 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-17" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">عزّزت الطفرة النفطية لسنوات الألفين الميزان الماليّ العام وسمحت بالقيام باستثمارات كُبرى، لكنّ تدنيّ أسعار النفط منذ يونيو/حزيران 2014، بما في ذلك خلال وباء كوفيد (على الرغم من انعكاسها الآن بسبب الغزو الروسي لأوكرانيا)، ألقى بظلال الشّك على استراتيجية البلاد الاقتصاديّة والطاقيّة. غطّت مداخيل التصدير 67% فقط من مجموع الواردات سنة 2015، بينما يعرف صندوق ضبط الإيرادات واحتياطات العملة الصعبة تراجع مُطّرِدًا، من 121.9 مليار دولار في أكتوبر/تشرين الأول 2016 إلى 42 مليار دولار في مارس/آذار 2021. <a href="#note50"><sup>50</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يعاني الاقتصاد الجزائري من الحساسيّة لتقلبات الأسواق العالميّة، نظرا لارتباطه الكبير بمداخيل النفط والتي لا يمكن أن تكون أساسًا صلبًا لبناء مخططات اقتصاديّة متينة. عدم الاستقرار هذا مُؤكد بالأداء الاقتصادي الأخير الذي تميّز بانكماشات وانتعاشات. وفاقَم وباء كوفيد من حِدّة الأزمة الاقتصادية التي كانت موجودة أصلًا في البلاد وشكَّل تهديدًا إضافيًا لواضعي السياسات الجزائريين لجهة بناء اقتصاد متنوع وتنفيذ انتقال طاقيّ، ممّا أدّى إلى تزايد عجز الميزانية، والانكماش الاقتصادي، وخفض الإنفاق العام، وكلّها عوامل أدّت إلى صعوبات في إيجاد المال لتمويل الانتقال الطاقيّ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ومع ذلك، بعد هذه المعاناة، ارتفعت أسعار النفط في الربع الأخير من سنة 2021، إثر الانتعاش الاقتصادي العالمي بعد كوفيد: بلغ متوسط أسعار خام برنت 71 دولارًا للبرميل في سنة 2021 (بلغت ذروتها عند 86 دولارًا)، بعد أن بدأت السنة عند 50 دولارًا للبرميل. ارتفعت عائدات تصدير المحروقات من 20 مليار دولار إلى 34.5 مليار دولار خلال هذه الفترة. بعد ذلك، أدّى غزو أوكرانيا إلى ارتفاع أكبر لأسعار النفط، إذ تجاوزت لفترة وجيزة 123 دولارًا لبرميل خام برنت في بداية الحرب.<a href="#note51"><sup>51</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl"><span style="font-weight: 400;">في حين أنّه قد تبدو هذه الأخبار جيدة (على الأقل بالنسبة لحُكّام الجزائر)، إلاّ أنّ مثل هذه الأسعار المرتفعة قد تكون عائقًا أمام الانتقال إلى الطاقة الخضراء لأنّها قد ترسّخ العقلية الاستخراجية والريْعية، وقد تعطي دفعًا لمزيد من التنقيب عن الوقود الأحفوري، خاصة في السياق الحالي الذي يسعى فيه الاتحاد الأوروبي إلى إنهاء اعتماده على الغاز الروسي من خلال تنويع مصادره.<a href="#note52"><sup>52</sup></a><a href="" name="_ednref1"></a></span> <span style="font-weight: 400;">هناك بعض الدلائل المقلقة على أنّ هذا هو الاتجاه الذي تتخذه بالفعل الطبقات الحاكمة الجزائرية: لقد وافقوا على ضخّ المزيد من الغاز إلى إيطاليا، ويفكّرون الآن في استكشاف واستغلال حقول جديدة، بمساعدة الدول والشركات الأوروبية.<a href="#note53"><sup>53</sup></a></span><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تتطلبّ احتياجات البلاد على المدى الطويل تحولًا سريعًا وتحولًا مزدوجًا &#8211; انتقالًا اقتصاديًا وانتقالًا طاقيًّا. يتضمن التحول الاقتصادي الابتعاد عن الاقتصاد المعتمِد على الوقود الأحفوري بشكل أساسي إلى اقتصاد أكثر تنوعًا يعتمد على الأنشطة الصناعية والزراعية المستدامة، فضلاً عن الانتقال من كونه مستوردًا صافيًا للمنتجات إلى منتجٍ صناعي. من ناحية أخرى، ينطوي الانتقال الطاقي على التحوّل من حرق الوقود الأحفوري إلى استخدام ناقلات طاقة أكثر استدامة من خلال نشر التقنيات الخضراء ودراسة كيفية استخدام الطاقة، ومن قِبَلِ من ينبغي استخدامها لتحقيق أقصى قدرٍ من العدالة الاجتماعية ورخاء الإنسان.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وفقًا لخارطة طريق &#8220;صفر صافي 2050&#8221; للوكالة الدولية للطاقة، فإنّ إزالة الكربون بما يتماشى مع اتفاقية باريس لا يسمح بالاستثمار في حقول النفط والغاز الجديدة. كما هو الحال حاليًا، من المتوقّع بحلول سنة 2030 أن تكون البلدان قد تجاوزت بأكثر من 20% الحدّ الأقصى للانبعاثات الممكنة إذا حُوفِظ على هدف اتفاقية باريس: الحدّ من ارتفاع درجة الحرارة إلى 1.5 درجة مئوية بحد أقصى. علاوة على ذلك، تتحكم شركات النفط في أصول تصل قيمتها إلى تريليونات الدولارات، والتي، وفقًا للهيئة الحكومية الدولية المعنية بتغيّر المناخ، لن تتمكن أبدًا من حرقها إذا كان البشر ينوُون البقاء على قيد الحياة على هذا الكوكب. العديد من المخاطر الخفية في قطاع النفط أصبحت الآن واضحة بشكل متزايد للمستثمرين من القطاع الخاص والمؤسسات المالية العامة. وبالتالي، فإنّ استقرار الأسعار، والتخلص التدريجي من الإنتاج والسعي إلى المزيد من السلع البديلة، مثل الهيدروجين الأزرق والأخضر، هي من أهم أولويات مُنتجي الهيدروكربونات.</p>
<p dir="rtl"><span style="font-weight: 400;">تُحتِّم طبيعة أزمة المناخ الاستعجاليّة مشاركة صناعة النفط والغاز والحكومات والمؤسسات المالية (وإن كان ذلك بطرق مختلفة تمامًا)، فضلاً عن المشاركة النشطة للعمال والنقابات العمالية، في اتخاذ قرارات حازمة &#8211; والتزامًا قويًا لتحويل هذه القرارات إلى أفعال. يجب أن ينتهي تطوير ودعم قطاع الهيدروكربونات، باستراتيجية سريعة، ولكن عادلة، للتخلص التدريجي والمُخطّط من إنتاج النفط الحالي مع مساعدة البلدان المعتمدة على النفط والمجتمعات والعاملين في جميع أنحاء العالم على انتقال سلس.<a href="#note54"><sup>54</sup></a></span></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">للأسف، ليس واضحا إذا كانت الجزائر تُخطّط للتخلّص من إنتاج النفط في المستقبل القريب. مثلما ذُكِرَ سابقا، نظرًا لارتفاع الطلب الأوروبي تبحث الجزائر الآن عن مزيد من تطوير صناعتها النفطية والغازيّة عبر جلب مستثمرين لاكتشاف حقول غاز ونفط جديدة. تُعزّز هذه الاستراتيجية خطر الأصول المُثبّتة والعالقة في البلاد، كما تنطوي على خطر أن يؤدي الانخفاض الفوضوي في الطلب على النفط إلى انهيار اقتصادي للجزائر، بسبب اعتمادها الكامل على صادرات الوقود الأحفوري. قد يتضمن مثل هذا الانهيار فقدان الدعم الحكومي للخدمات العامة، وهبوط في المنتجات الأساسية المدعومة، وإضعاف (إن لم يكن انهيارًا تامًا) للشركات الوطنية، وبالتالي الخصخصة، التي من شأنها أن تكون قناة مُؤدية للرأسمالية النيوليبرالية والاستعمار الجديد. قلّة من الجزائريين يستطيعون العيش بشكل لائق في مواجهة مثل هذه الآثار المتطرفة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تُمثّل الفرصة الحالية التي توفرها زيادة أسعار النفط (بسبب الحرب الروسية في أوكرانيا) لحظة جيدة لتخصيص تمويل كبير لنشر الطاقة المتجددة في الجزائر والانتقال الطاقيّ. يجب على الحكومة الجزائرية إعطاء الأولوية على الفور لانتقال طاقي وتنويع اقتصادي، من أجل حماية السيادة الوطنية وتوفير مستقبل آمن للجزائريين على المدى الطويل. يجب أن يكون هذا مصحوبًا بمنح مناخية من بلدان الشمال، كجزء من جهود إصلاح المناخ، لمساعدة الجزائر على التكيف مع آثار تغير المناخ والانتقال إلى الطاقة المتجددة. بالنظر إلى المستقبل، يمكن لتصدير الهيدروجين الأخضر (أو مصادر الطاقة المتجددة الأخرى) أن يسمح للبلاد بالحفاظ على مكانتها كمصدر موثوق للطاقة في عصر ما بعد المحروقات.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على أنّ هذا السيناريو لن يكون قابلاً للتطبيق إلا إذا أصبحت مصادر الطاقة المتجددة جزءًا أكبر بكثير من مزيج الطاقة في البلاد. وبخلاف هذا، فإن نموّ البنية التحتية المخصّصة حصرًا لإنتاج الهيدروجين لأغراض التصدير، على سبيل المثال، سيعيق تحوّل البلاد، ويؤدي إلى تفاقم مشاكل الطاقة فيها، وإدامة موقعها التبَعيّ داخل الاقتصاد العالمي.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يمكن اعتماد العديد من أدوات السياسة لإدارة التخلّص التدريجي العادل من النفط والغاز في الجزائر.<a href="#note55"><sup>55</sup></a> يجب على الحكومة الجزائرية تطوير أدوات سياسات تنطلق من القاعدة (من أسفل لأعلى) لحماية العمال وأُسَرِهم والمجتمعات التي ستتأثر بإيقاف تشغيل صناعات النفط والغاز. تحقيقًا لهذه الغاية، ينبغي تشكيل لجنة/هيئة لتحديد عمال النفط والغاز والمجتمعات المحلية التي ستتضرر بشكل مباشر من الانتقال. إنّ المساعدة المالية وإعادة التأهيل والعودة إلى سوق الطاقة الخضراء هي كلّها تدابير مطلوبة. في هذا السياق، هناك حاجة إلى برامج المهارات الخضراء، لتمكين العمال المتضررين من الوصول إلى فرص جديدة في سوق العمل.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تتطلبّ حماية المجتمعات من أيّ آثار سلبية لانتقال الطاقة حوكمةً ديمقراطية وآليات تشاركية تنطلق من القاعدة. إنّ تثقيف الجمهور حول مخاطر تغيّر المناخ والحاجة إلى انتقال الطاقة، من خلال المدارس والمساجد والقنوات التعليمية والدينية المختلفة، سيكون مفيدًا في غرس موقف أكثر مسؤولية تجاه العالم. يجب حشد الشباب وبناء التضامن مع المجتمعات المحلّية الجزائرية التي تقاوم وتتأقلم مع تغير المناخ من خلال الحركة الدولية للعدالة المناخية العالمية. يُمكن أن يكون إنشاء لجان على مستوى القاعدة ووزارة مخصصة (أو على الأقل قسم داخل وزارة) لإدارة الانتقال العادل استراتيجية فعّالة. سيكون التعلّم من التجارب الأخرى في جميع أنحاء العالم أمرًا حيويًا: يوفّر التخلص التدريجي المستمر من الفحم في العديد من الدول دروسًا قيّمة حول إدارة عمليات التخلص التدريجي من النفط والغاز بشكل عادل<a href="#note56"><sup>56</sup></a>. تظهر هذه التجارب أهمية ما يلي:</p>
<ul dir="rtl">
<li>وضع أهداف طموحة تتوافق مع اتفاقية باريس من خلال عملية واضحة، مع آليات تمويل وتنفيذ وتعاون مختلفة في مجال الطاقة، وتوضيح الإطار الزمني المطلوب لسنّ التوصيات في صيغة تشريعات.</li>
<li>اعتماد نهج شامل، مع تمثيل النساء والشباب والأقليات الممثلة تمثيلًا ناقصًا.</li>
<li>الحفاظ على توازن القوى بين مختلف الجهات الفاعلة، والاعتراف بالأهمية المركزية لمطالبات حقوق الإنسان، بما في ذلك حق الناس في الطاقة وسبل العيش اللائقة والبيئة الصالحة للعيش، وكذلك الحق في الأرض أو الموارد الأخرى للمجتمعات التي قد تتأثر بالمشاريع المتجددة.</li>
<li>ضمان شفافية هياكل صنع القرار والعمليات المؤسّسية مع توفير الفرص للمداولات المُحافظة على الخصوصية.</li>
<li>السعي إلى التغييرات الهيكلية، بدلاً من التركيز فقط على الآثار الاقتصادية. من المهم تحديد المجتمعات المتضررة وإشراكها والنظر في الآثار الجندريّة المُهمَلة حتى الآن للتخلص التدريجي من النفط والغاز.</li>
<li>التأكيد على أهمية سياسات المناخ الطموحة للحكومة والتزامها بتحقيق انتقال عادل من خلال مساعدة المناطق والمجتمعات المتضررة.</li>
<li>حشد المساعدة المالية والتقنية والإدارية الدولية لدعم انتقال عادل لا يترك أحداً يتخلف عن الركب.</li>
<li>أخيرًا، لضمان استمرارية أعمالها على المدى الطويل، يجب على شركة النفط المملوكة للدولة ’سوناطراك‘ إجراء تحليل شامل للمخاطر لأي استثمار نفطي مستقبلي، كما ينبغي عليها أن تفكّر بجدية في فرص أعمال الطاقة المتجددة.</li>
</ul>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/6.-Conclusion-1024x576.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-26 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/09/6.-Conclusion-1024x576.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-55 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-12 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><div><span dir="RTL" lang="AR-SA">الخلاصة</span></div></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-27 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-56 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-57 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-18" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl">تعكس حالة الجزائر ومخاوفها وضعية عديد البلدان النفطية والغنيّة بالغاز حين واجهت الانتقال الطاقيّ العالمي المطلوب. أضاعت الجزائر عدّة فُرص لامتطاء ركب الانتقال الطاقيّ بسبب عدم إعطاء نخبتها الحاكمة الأولوية لهذا الملف إلّا مُؤخَّرًا. في ظلّ هذه الأزمة الاقتصاديّة العالميّة ستُعاني البلاد في سبيل تمويل الانتقال الطاقيّ وفي نفس الوقت تجنّب تدهور للظروف الاقتصاديّة والاجتماعيّة (بما في ذلك الحفاظ على إمدادات الكهرباء المدعومة للشعب). يعتمد السلام الاجتماعي فعليًّا على طاقة منخفضة التكاليف.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بالإضافة إلى هذه القضايا المحلية، قد يؤدي التحول العالمي في مجال الطاقة إلى فرض ضغوط إضافية على البلاد. بصرف النظر عن التأثير المباشر على شركة النفط والغاز الوطنية وموظفيها وعائلاتهم، قد يؤدي التحول العالمي للطاقة إلى انخفاض عائدات تصدير النفط، والانهيار الاقتصادي، والإفقار للعديد من الجزائريين.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تركّز الاتجاهات النيوكولونياليّة العالمية لانتقال الطاقة، ولا سيّما سياسات التصدير الخضراء المتمحورة حول الاتحاد الأوروبي، بشكل أساسي على دعم التحوّل الأخضر على المستوى الأوروبي، وذلك على حساب الموارد منخفضة التكلفة والعمالة بخسة القيمة في بلدان الجنوب. إنّ من شأن إعطاء الأولوية لتصدير الطاقات المتجدّدة والهيدروجين الأخضر (على سبيل المثال) إعاقة انتقال الجزائر، لأنّ الاستراتيجية الموجهة للتصدير ستأخذ عندئذ الأسبقية على معالجة تحدّيات الطاقة المحلية والاقتصاد. إذا اُسْتُخدمت الأموال المحدودة المُخصَّصة لانتقال الطاقة في الجزائر لبناء و/أو تجديد البنية التحتية للتصدير، فإنّ ذلك سيعيق قدرة البلاد على تلبية متطلبات التحول في الطاقة المحلية. إذن عوضًا عن التركيز على الصادرات، من المنطقي والعادل إعطاء الأولوية لاحتياجات انتقال الطاقة المحلية، بدلاً من (على سبيل المثال) تصدير الهيدروجين الأخضر لأوروبا اقترانًا باستهلاك الوقود الأحفوري داخل الجزائر.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يتطلب الانتقال العادل تجاوز مجرّد التحول إلى تكنولوجيات الطاقة الخضراء، ليشمل أيضًا ضمان حماية موظفي قطاع النفط والغاز وعائلاتهم، فضلاً عن توفير المهارات اللازمة لإدماجهم في سوق العمل الأخضر. كما يتطلب ضمان وصول الجميع لطاقة ثابتة بأسعار معقولة، والتعافي من جميع الآثار السلبية للنمط الاستخراجي على الاقتصاد، وعلى المجتمع والسياسة والبيئة. أهمّ شيء، لتجنّب أن يكون الانتقال مجرّد تحوّل من استخراجيّة أحفوريّة &#8220;بنّية&#8221; إلى استخراجيّة &#8220;خضراء&#8221; متجدّدة، فهناك حاجة ماسّة لحماية حقوق الأرض والموارد للمجتمعات التي تعيش بالقرب من مواقع الطاقة المتجدّدة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في حين تحتاج مشاركة القطاع العام في الانتقال الطاقي إلى التعزيز، يجب أيضًا تحسين طُرق إدارة مؤسسات هذا القطاع العام، إذ ينبغي أن تكون أكثر شفافية وخضوعًا للمساءلة. وفي نهاية المطاف، هناك حاجة إلى سياسات وآليات أفضل فيما يتعلق بالتوزيع العادل للثروة الوطنية وسد الفجوة بين الطبقات الاجتماعية، فضلاً عن قطاع طاقة أكثر ديمقراطية يسمح للجزائريين بالمشاركة بنشاط في تحديد مستقبلهم وإيجاد حلول حقيقية لمشاكل الطاقة الخاصّة بهم.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أولاً وقبل كل شيء، يجب أن تلتزم الجزائر بمبادرات المناخ وأن تضع أهدافًا عالية المستوى لخفض الانبعاثات، ويجب أن ترفض أيّ استثمارات مستقبلية لا تتوافق مع اتفاقية باريس. بعد ذلك، يجب أن تكون الخطوة التالية هي الإعداد الشامل للتخلّص التدريجي من الوقود الأحفوري والتخلي التدريجي عن الكربون في قطاع الطاقة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لتجنّب الانهيار الدراماتيكي للاقتصاد الجزائري، سيتطلب التخلص التدريجي المخطَّط والعادل من صناعة الوقود الأحفوري تعاونًا دوليًا. أخيرًا وليس آخرًا، هناك حاجة إلى تواصل عام فعاّل فيما يتعلق بقضايا الطاقة الحالية والمستقبلية، فضلاً عن المخاطر الاقتصادية التي تواجه قطاع النفط والغاز، لتعزيز استعداد الشعب الجزائري للقبول والتعاون بخصوص الإجراءات اللازمة للتخفيف من المخاطر الاقتصادية التي ينطوي عليها الانتقال الطاقيّ.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-28 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-58 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-13 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">نبذة عن الكاتب/ة</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-29 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-59 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-60 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-19" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;"><strong>إيمان بوخاتم</strong>: باحثة في سياسة الطاقة ومُدافعة عن الاستدامة. مثّلت منطقة الشرق الأوسط وشمال إفريقيا كسفيرة للمناخ في الشبكة العالمية الشبابية للمناخ ومنظمة طلاب الطاقة وفي المنظمات العالمية التي يقودها الشباب والتي تعمل على تمكينه من التخفيف من تغيّر المناخ وتسريع الانتقال إلى نهجٍ مستدام ومستقبلِ طاقة عادل. يركّز بحث الدكتوراه الخاص بإيمان على الدور المحتمل للهيدروجين الأخضر في انتقال الطاقة في الجزائر.</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-61 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-30 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-62 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-14 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">REMERCIEMENTS</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-31 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-63 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-64 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-20" style="--awb-text-transform:none;"><p style="text-align: center;">صور ل: عثمان السلمي</p>
<p style="text-align: center;">.تم نشر هذه المقالات بدعم من مؤسسة فريدريش إيبرت</p>
<p dir="rtl" style="text-align: center;">لا تتحمل مؤسسة فريدريش إيبرت مسؤولية المحتوى، حيث يكون ذلك المسؤولية الكاملة المؤلفين.</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter size-medium wp-image-15039" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg" alt="" width="300" height="172" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-18x10.jpg 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-200x114.jpg 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-400x229.jpg 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-600x343.jpg 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-768x440.jpg 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-800x458.jpg 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO.jpg 945w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-65 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-32 fusion-flex-container notes nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:5%;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-margin-top:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-66 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="accordian fusion-accordian" style="--awb-border-size:1px;--awb-icon-size:14px;--awb-content-font-size:17px;--awb-icon-alignment:right;--awb-hover-color:rgba(250,250,250,0.1);--awb-border-color:#ffffff;--awb-background-color:#ffffff;--awb-divider-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-divider-hover-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-icon-color:#ffffff;--awb-title-color:#43b3ae;--awb-content-color:#000000;--awb-icon-box-color:#181b20;--awb-toggle-hover-accent-color:#181b20;--awb-title-font-family:&quot;Open Sans&quot;;--awb-title-font-weight:700;--awb-title-font-style:normal;--awb-title-font-size:18px;--awb-title-line-height:1.34;--awb-content-font-family:&quot;Merriweather&quot;;--awb-content-font-style:normal;--awb-content-font-weight:300;"><div class="panel-group fusion-toggle-icon-right fusion-toggle-icon-boxed" id="accordion-16956-2"><div class="fusion-panel panel-default panel-4f648e2464bd5b975 fusion-toggle-no-divider fusion-toggle-boxed-mode"><div class="panel-heading"><h4 class="panel-title toggle" id="toggle_4f648e2464bd5b975"><a class="active" aria-expanded="true" aria-controls="4f648e2464bd5b975" role="button" data-toggle="collapse" data-target="#4f648e2464bd5b975" href="#4f648e2464bd5b975"><span class="fusion-toggle-icon-wrapper" aria-hidden="true"><i class="fa-fusion-box active-icon awb-icon-minus" aria-hidden="true"></i><i class="fa-fusion-box inactive-icon awb-icon-plus" aria-hidden="true"></i></span><span class="fusion-toggle-heading">Notas</span></a></h4></div><div id="4f648e2464bd5b975" class="panel-collapse collapse in" aria-labelledby="toggle_4f648e2464bd5b975"><div class="panel-body toggle-content fusion-clearfix">
<p><sup><a id="note1"></a>1 </sup><span style="font-weight: 400;">Ritchie, H. et Roser, M. (2020) « CO₂ and greenhouse gas emissions », </span><i><span style="font-weight: 400;">Our World in Data</span></i><span style="font-weight: 400;">. Disponible sur : </span><a href="https://ourworldindata.org/co2-and-other-greenhouse-gas-emissions"><span style="font-weight: 400;">https://ourworldindata.org/co2-and-other-greenhouse-gas-emissions</span></a><span style="font-weight: 400;"> (</span><span style="font-weight: 400;">consulté le 25 avril 2021)</span></p>
<p><sup><a id="note2"></a>2 </sup><span style="font-weight: 400;">Statista (s. d.) « Africa: share in global CO2 emissions ». Disponible sur : </span><a href="https://www.statista.com/statistics/1287508/africa-share-in-global-co2-emissions"><span style="font-weight: 400;">https://www.statista.com/statistics/1287508/africa-share-in-global-co2-emissions</span></a><span style="font-weight: 400;"> (</span><span style="font-weight: 400;">consulté le 30 mai 2022</span><span style="font-weight: 400;">).</span></p>
<p><sup><a id="note3"></a>3 </sup>IPCC (2018) Global warming of 1.5°C – an IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5◦C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways. [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, H.-O. Pörtner, D. Roberts, J. Skea, P.R. Shukla, A. Pirani, W. Moufouma-Okia, C. Péan, R. Pidcock, S. Connors, J.B.R. Matthews, Y. Chen, X. Zhou, M.I. Gomis, E. Lonnoy, T. Maycock, M. Tignor, and T. Waterfield (éditeurs)]. Disponible sur :<a href="http://Https://unfccc.int/topics/science/workstreams/cooperation-with-the-ipcc/ipcc-special-report-on-global-warming-of-15-degc#eq-3">Https://unfccc.int/topics/science/workstreams/cooperation-with-the-ipcc/ipcc-special-report-on-global-warming-of-15-degc#eq-3</a></p>
<p><sup><a id="note4"></a>4  </sup>The Information Architects of Encyclopaedia Britannica (s. d.) « Algeria facts ». Britannica. Disponible sur : <a href="https://www.britannica.com/facts/Algeria">https://www.britannica.com/facts/Algeria</a> (consulté le 25 avril 2022).</p>
<p><sup><a id="note5"></a>5 </sup>Entelis, J. P. (2011) « Sonatrach: The political economy of an algerian state institution », Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply. Cambridge: Cambridge University Press. <a href="https://doi.org/10.1017/CBO9780511784057.016">https://doi.org/10.1017/CBO9780511784057.016</a>. pp. 557–598.</p>
<p><sup><a id="note6"></a>6 </sup>Albinyana, R. et Mañé-Estrada, A. (2018) « Energy interdependence. The linkage of the political economy of Algeria’s natural gas with that of the Western Mediterranean region. A methodological approach », Revista UNISCI 2018(47): 29–64. <a href="https://doi.org/10.31439/UNISCI-2">https://doi.org/10.31439/UNISCI-2</a></p>
<p><sup><a id="note7"></a>7 </sup>Bouraiou, A ., Neçaibia, A ., Boutasseta, N., Mekhilef, S., Dabou, R., Ziane, A., Sahouane, N., et al. (2020) « Status of renewable energy potential and utilization in Algeria », Journal of Cleaner Production, 246: 119011. <a href="https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.119011">https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.119011</a>.</p>
<p><sup><a id="note8"></a>8 </sup>Entelis, J. P. (2011) « Sonatrach ».</p>
<p><sup><a id="note9"></a>9 </sup>The Information Architects of Encyclopaedia Britannica (n.d.) « Algeria Facts ».</p>
<p><sup><a id="note10"></a>10 </sup>Trading Economics (s. d.) « Algeria GDP per capita &#8211; 2021 Data &#8211; 2022 Forecast &#8211; 1960-2020 Historical – Chart ». Disponible sur : <a href="https://tradingeconomics.com/algeria/gdp-per-capita">https://tradingeconomics.com/algeria/gdp-per-capita</a> (consulté le 25 avril 2022).</p>
<p><sup><a id="note11"></a>11 </sup>Zahraoui, Y., Basir Khan, M R., Al Hamrouni, I., Mekhilef, S., et Mahrous Ahmed. (2021) « Current status, scenario, and prospective of renewable energy in Algeria: A review », Energies 14(9): 2354. doi: 10.3390/en14092354.</p>
<p><sup><a id="note12"></a>12 </sup>Hochberg, M. (2020) « Algeria charts a path for renewable energy sector development », Middle East Institute. Disponible sur : <a href="https://www.mei.edu/publications/algeria-charts-path-renewable-energy-sector-development">https://www.mei.edu/publications/algeria-charts-path-renewable-energy-sector-development</a> (consulté le 25 avril 2021).</p>
<p><sup><a id="note13"></a>13 </sup>Ouki, M. (2019) « Algerian gas in transition: Domestic transformation and changing gas export potential ». Oxford Institute for Energy Studies.</p>
<p><sup><a id="note14"></a>14 </sup>Hamouchene, H. (2019) « Extractivisme et Résistance en Afrique du Nord ». Transnational Institute (TNI). Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/ExtractivismNorthAfrica?content_language=fr">https://www.tni.org/en/ExtractivismNorthAfrica?content_language=fr</a></p>
<p><sup><a id="note15"></a>15 </sup>The Limited Times (2022) « Eni: agreement with Sonatrach up to 9 billion cubic meters of gas », 11 avril. Disponible sur : <a href="https://newsrnd.com/life/2022-04-11-eni--agreement-with-sonatrach-up-to-9-billion-cubic-meters-of-gas.S19Wv1zVq.html">https://newsrnd.com/life/2022-04-11-eni&#8211;agreement-with-sonatrach-up-to-9-billion-cubic-meters-of-gas.S19Wv1zVq.html</a> (consulté le 30 juin 2022).</p>
<p><sup><a id="note16"></a>16 </sup>Hill, A., Lado, H., Scurfield, T., et Shafaie, A. (2022) « Europe’s demand for Africa’s gas: Toward more responsible engagement in a just energy transition ». Natural Resource Governance Institute. Disponible sur : <a href="https://resourcegovernance.org/blog/europe-demand-africa-gas-toward-more-responsible-engagement-just-energy-transition">https://resourcegovernance.org/blog/europe-demand-africa-gas-toward-more-responsible-engagement-just-energy-transition</a></p>
<p><sup><a id="note17"></a>17 </sup>Aissaoui, A. (2016) « Algerian gas: Troubling trends, troubled policies ». Oxford Institute for Energy Studies. Disponible sur : <a href="https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2016/05/Algerian-Gas-Troubling-Trends-Troubled-Policies-NG-108.pdf">https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2016/05/Algerian-Gas-Troubling-Trends-Troubled-Policies-NG-108.pdf</a>.</p>
<p><sup><a id="note18"></a>18 </sup>Sahnounea, F., Belhamela, M., Zelmatb, M., Kerbachic, R. (2013) « Climate change in Algeria: Vulnerability and strategy of mitigation and adaptation », dans Energy Procedia. Elsevier Ltd. pp. 1286–1294. doi: 10.1016/j.egypro.2013.07.145.</p>
<p><sup><a id="note19"></a>19 </sup>INDC submission portal (2020) « Contribution prévue déterminée au niveau national CPDN – Algérie ». Disponible sur : <a href="https://www4.unfccc.int/sites/submissions/indc/Submission%20Pages/submissions.aspx">https://www4.unfccc.int/sites/submissions/indc/Submission Pages/submissions.aspx</a></p>
<p><sup>20 </sup>CEREFE (2020) Transition Energétique en Algérie: Leçons, état des lieux et perspectives pour un développement accéléré des énergies renouvelables. Édition 2020. Dirigé par N. Yassaa et M. Khelif. Alger : Commissariat aux Énergies Renouvelables et à l’Efficacité Énergétique, Premier Ministre.</p>
<p><sup><a id="note21"></a>21 </sup>Kumetat, D. (2012) « Managing the transition : An analysis of renewable energy policies in resource-rich Arab states with a comparative focus on the United Arab Emirates and Algeria ». Thèse soumise à la London School of Economics and Political Science. p. 1–380.</p>
<p><sup><a id="note22"></a>22 </sup>U.S. Energy Information Administration (s. d.) « Algeria ». Disponible sur : <a href="https://www.eia.gov/international/analysis/country/DZA">https://www.eia.gov/international/analysis/country/DZA</a> (consulté le 2 mai 2022).</p>
<p><sup><a id="note23"></a>23 </sup>Ministère de l’Energie (2020) Bilan énergétique national, 2019.</p>
<p><sup><a id="note24"></a>24 </sup>Ibid.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note25"></a>25 </sup>Ibid.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note26"></a>26 </sup>Fanack.com (s. d.) « Algeria looks to solar energy to meet growing electricity demand ». Disponible sur : <a href="https://fanack.com/economy-en/solar-energy-meet-growing-electricity-demand~111840/">https://fanack.com/economy-en/solar-energy-meet-growing-electricity-demand~111840/</a> (consulté 25 avril 2021).</p>
<p><sup><a id="note27"></a>27 </sup>Hamiti, D. et Bouzadi-Daoud, S. (2021) « La stratégie algérienne de transition énergétique conformément au programme de développement des énergies renouvelables et d ’ efficacité énergétique : état des lieux et perspectives de développement », Journal of Contemporary Business and Economic Studies 4(2): 594-622.</p>
<p><sup><a id="note28"></a>28 </sup>Smai, A. and Zahi, M. L. (2016) ‘Les potentialites de l’algerie en energies renouvelables’, أبحاث اقتصادية وإدارية, p. 27. https://www.asjp.cerist.dz/en/downArticle/101/10/1/47030</p>
<p><sup><a id="note29"></a>29 </sup>Ibid.</p>
<p><sup><a id="note30"></a>30  </sup>Zahraoui, Y., Basir Khan, M R., Al Hamrouni, I., Mekhilef, S., and Mahrous Ahmed. (2021) « Current status, scenario, and prospective of renewable energy in Algeria ».</p>
<p><sup><a id="note31"></a>31 </sup>Ibid.</p>
<p><sup><a id="note32"></a>32 </sup>CEREFE (2020) <i>Transition Energétique en Algérie </i>.</p>
<p><sup><a id="note33"></a>33 </sup>Zahraoui, Y., Basir Khan, M R., Al Hamrouni, I., Mekhilef, S., and Mahrous Ahmed. (2021) ‘Current status, scenario, and prospective of renewable energy in Algeria.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note34"></a>34 </sup>CEREFE (2020) <i>Transition énergétique en Algérie</i>.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note35"></a>35 </sup>Herman, T. (2022) « Algeria – Launch of the solar 1,000 MW call for tender ». Africa notes, Herbert Smith Freehills. Disponible sur : <a href="https://www.asjp.cerist.dz/en/downArticle/101/10/1/47030">https://hsfnotes.com/africa/2022/01/17/algeria-launch-of-the-solar-1000-mw-call-for-tender/</a> (consulté le 28 avril 2022).</p>
<p><sup><a id="note36"></a>36 </sup>CEREFE (2020) <i>Transition énergétique en Algérie</i>.</p>
<p><sup><a id="note37"></a>37 </sup>Le Monde (2021) « En Algérie, les incendies qui ont ravagé la Kabylie sont éteints », 18 août. Disponible sur : <a href="https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/08/18/en-algerie-les-incendies-qui-ont-ravage-la-kabylie-sont-eteints_6091748_3212.html">https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/08/18/en-algerie-les-incendies-qui-ont-ravage-la-kabylie-sont-eteints_6091748_3212.html</a> (consulté le 30 mai 2022).</p>
<p><sup><a id="note38"></a>38 </sup>S&amp;P Global Commodity Insights (s. d.) « COP26: Western nations pledge $8.5 billion for South African coal phase-out ». Disponible sur : <a href="https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/electric-power/110321-cop26-western-nations-pledge-85-billion-for-south-african-coal-phase-out">https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/electric-power/110321-cop26-western-nations-pledge-85-billion-for-south-african-coal-phase-out</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup><a id="note39"></a>39 </sup>Hamouchene, H. and Rouabah, B. (2016) ‘The political economy of regime survival: Algeria in the context of the African and Arab uprisings’, <i>Review of African Political Economy</i>, 43(150): 668–680). <a href="https://doi.org/10.1080/03056244.2016.1213714">https://doi.org/10.1080/03056244.2016.1213714</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note40"></a>40 </sup>Hamouchene, H. (2013) « Algeria, an immense bazaar: The politics and economic consequences of infitah ». Jadaliyya, 30 janvier. Disponible sur :https://www.jadaliyya.com/Details/27927/Algeria,-an-Immense-Bazaar-The-Politics-and-Economic-Consequences-of-Infitah</p>
<p><sup><a id="note41"></a>41 </sup>CEREFE (2020) <i>Transition énergétique en Algérie</i>.</p>
<p><sup><a id="note42"></a>42 </sup>de Richoufftz, P. (2021) « Algérie : Contenu local et énergies renouvelables ». Alexander &amp; Partner. Disponible sur : <a href="https://www.alexander-partner.com/fr/publications/algerie-contenu-local-et-energies-renouvelables/">https://www.alexander-partner.com/fr/publications/algerie-contenu-local-et-energies-renouvelables/</a> (consulté le 29 avril 2022).</p>
<p><sup><a id="note43"></a>43 </sup>Fattouh, B. and El-Katiri, L. (2013) « Energy subsidies in the Middle East and North Africa », Energy Strategy Reviews 2(1): 108-115.</p>
<p><sup><a id="note44"></a>44 </sup>IEA (2020) ‘Low fuel prices provide a historic opportunity to phase out fossil fuel consumption subsidies’.<span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note45"></a>45 </sup>Financial Times (s. d.) « Algeria on the brink as pandemic and low oil price take their toll ». Disponible sur : <a href="https://www.ft.com/content/07691fbd-fa6c-414d-9299-ce848073a5d7">https://www.ft.com/content/07691fbd-fa6c-414d-9299-ce848073a5d7</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup><a id="note46"></a>46 </sup>Ozili, P. (2020) « COVID-19 in Africa: Socio-economic impact, policy response and opportunities », International Journal of Sociology and Social Policy. doi: 10.1108/IJSSP-05-2020-0171</p>
<p><sup><a id="note47"></a>47 </sup>Benali, A. (2022) « Impact de la pandémie en Algérie: Plus de 500.000 emplois perdus », Algérie Eco, 22 juin. Disponible sur : <a href="https://www.algerie-eco.com/2021/06/22/impact-de-la-pandemie-en-algerie-plus-de-500-000-emplois-perdus/">https://www.algerie-eco.com/2021/06/22/impact-de-la-pandemie-en-algerie-plus-de-500-000-emplois-perdus/</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup><a id="note48"></a>48 </sup>Banque mondiale (s. d.) « Algeria overview: Development news, research, data ». Disponible sur : <a href="https://www.worldbank.org/en/country/algeria/overview">https://www.worldbank.org/en/country/algeria/overview</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup>49 </sup>Sweeney, S. et Treat, J. (2022) « Energy transition or energy expansion? » Londres : Transnational Institute. Disponible sur : <a href="https://www.tni.org/en/publication/energy-transition-or-energy-expansion">https://www.tni.org/en/publication/energy-transition-or-energy-expansion</a> (consulté le 30 mai 2022).</p>
<p><sup><a id="note50"></a>50 </sup>Serrano, F. (2022) « Higher oil prices are giving Algeria’s regime breathing room ». Middle East Institute. Disponible sur : <a href="https://www.mei.edu/publications/higher-oil-prices-are-giving-algerias-regime-breathing-room">https://www.mei.edu/publications/higher-oil-prices-are-giving-algerias-regime-breathing-room</a> (consulté le 30 mai 2022).</p>
<p><sup><a id="note51"></a>51 </sup>Akrofi, M. M. C. et Antwi, S. H. (2020) « COVID-19 energy sector responses in Africa: A review of preliminary government interventions », Energy Research and Social Science, 68 (juin). doi: 10.1016/j.erss.2020.101681.</p>
<p><sup><a id="note52"></a>52 </sup>Commission européenne (s. d.) « REPowerEU: une énergie abordable, sûre et durable pour l’Europe ». Disponible sur : <a href="https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_fr">https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_fr</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup><a id="note53"></a>53 </sup>Bolliger, M. (2022) « Algerien: Interview mit Energieminister Mohamed Arkab über mögliche Gas-Lieferungen », Der Spiegel, 19 June. Disponible sur : <a href="https://www.spiegel.de/ausland/algerien-interview-mit-energieminister-mohamed-arkab-ueber-moegliche-gas-lieferungen-a-8822f45c-39c7-4b78-9d57-6d09d87cc862">https://www.spiegel.de/ausland/algerien-interview-mit-energieminister-mohamed-arkab-ueber-moegliche-gas-lieferungen-a-8822f45c-39c7-4b78-9d57-6d09d87cc862</a> (consulté le 1er juillet 2022).</p>
<p><sup><a id="note54"></a>54 </sup>Kartha, S. et Muttitt, G. (2020) « Equity, climate justice and fossil fuel extraction: Principles for a managed phase out », Climate Policy, 20(8). https://doi.org/10.1080/14693062.2020.1763900</p>
<p><sup><a id="note55"></a>55 </sup>Brauers, H. et Fenner, D. (2022) « Comparing coal commissions: What to learn for future fossil phase-outs? ». Coal Transitions. Disponible sur : <a href="https://coaltransitions.org/news/comparing-coal-commissions-what-to-learn-for-future-fossil-phase-outs/">https://coaltransitions.org/news/comparing-coal-commissions-what-to-learn-for-future-fossil-phase-outs/</a> (consulté le 2 mai 2022).</p>
<p><sup><a id="note56"></a>56 </sup><i>Ibid</i>.</p>
</div></div></div></div></div></div></div></div></div></p><p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">تحديّات الانتقال الطاقي في البلدان المُعتمدة على النفط: حالة الجزائر</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentrss>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/feed</wfw:commentrss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>ماذا بإمكان منجم قديم أن يُخبرنا عن الانتقال الطاقي العادل؟</title>
		<link>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras</link>
					<comments>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubdate>Wed, 26 Jul 2023 13:45:21 +0000</pubdate>
				<category><![CDATA[FR Transition Juste]]></category>
		<category><![CDATA[Just transition in North Africa]]></category>
		<guid ispermalink="false">https://longreads.tni.org/?p=16953</guid>

					<description><![CDATA[<p>ماذا بإمكان منجم قديم أن يُخبرنا عن الانتقال الطاقي العادل؟<br />
دروس من الحراك الاجتماعي حول التعدين والطاقة المتجدّدة في المغرب<br />
كارين ريغنال</p>
<p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">ماذا بإمكان منجم قديم أن يُخبرنا عن الانتقال الطاقي العادل؟</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-33 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-67 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-68 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div ><a class="fusion-button button-flat button-small button-custom fusion-button-default button-3 fusion-button-default-span fusion-button-default-type" style="--button_accent_color:#ffffff;--button_accent_hover_color:#ffffff;--button_border_hover_color:#ffffff;--button_gradient_top_color:#43b3ae;--button_gradient_bottom_color:#43b3ae;--button_gradient_top_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);--button_gradient_bottom_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);" target="_self" href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/"><span class="fusion-button-text">Read in English</span></a></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-69 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div align="right";><div class="printfriendly pf-button  pf-alignleft">
                    <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras?pfstyle=wp" rel="nofollow" onclick="" title="Printer Friendly, PDF & Email">
                    <img decoding="async" class="pf-button-img" src="https://cdn.printfriendly.com/buttons/printfriendly-pdf-button.png" alt="Print Friendly, PDF & Email" style="width: 112px;height: 24px;"  />
                    </a>
                </div></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-70 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-71 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-72 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-21" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">عندما خرجت الاحتجاجات ضد مُنشأة جديدة للطاقة الشمسية في جنوب شرق المغرب عام 2011، قارن أعوان الدولة وسكان المناطق الريفية على حدّ سواء ذلك الاحتشاد بنزاعات مُزمنة كانت تدور حول منجم كوبالت قريب<a href="#note1"><sup>1</sup></a>. وفي حين حاول المسؤولون إدارة حالة المعارضة السياسية لحماية تلك المشروعات الكبرى، كانت لدى السكان بواعث قلق أخرى. فقد ثارت تساؤلاتهم حول من يملك هذه الموارد: الأرض التي تنهض عليها المشروعات، والثروات التي تجنيها. كانوا يريدون فرص العمل، والتنمية الاقتصادية التي تم تسويق تلك المشروعات بصفتها قادرة على تحقيقها. منذئذ، اشتدّت الصراعات حول استخراج الفضة والكوبالت والفوسفاط ومشاريع الطاقة المتجددة. والسكان أنفسهم  يشيرون إلى أوجه تشابه بين الآثار الاقتصادية والإيكولوجية والسياسية لهذه <a href="https://www.tni.org/en/ExtractivismNorthAfrica">المشروعات التي تبدو مختلفة الطابع بعضها عن بعض</a>.<a href="#note2"><sup>2</sup></a> فالسكان قلقون إزاء الآثار المادية – من  فرص العمل المحدودة وضعف الاستثمار في الاقتصاد المحلي والاستيلاء على المياه الشحيحة – لكنهم يقولون أيضًا بأنّ الديناميات السياسية لهذه القطاعات المختلفة تعبّر عن أشكال مزمنة من القمع والتهميش. إذ أنّ أوجه التشابه الظاهر بين التعدين وإنتاج الطاقة الشمسية تتجاوز ظاهرة اختلال القوة (حيث يُطلَب من السكان المُهمَّشين الريفيين مرّة أخرى أن يتحملوا كلفة التنمية الوطنية التي تصبّ في صالح الشركات الخاصة وسلطة الدولة). الواقع أن أوجه التشابه والامتداد من النمط الاستخراجي إلى الطاقة المتجددة تثير أيضًا تساؤلات حول كيفية العمل من أجل انتقال عادل، ليس للمغرب فحسب، إنّما أيضًا لكافة دول العالم التي تسعى إلى زيادة مشروعاتها من الطاقة المتجددة، وعادة ما يكون هذا في مناطق لها تاريخ طويل من التعدين. كيف يمكن أن تتم الدعوة إلى اعتماد أشكال جديدة من الطاقة لا تعيد إنتاج نفس أوجه اللامساواة الاقتصادية والسياسية التي تُعَدُّ جُزءًا لا يتجزأ من الرأسمالية المسيّرة بالوقود الأحفوري؟ إن تشخيص ما نحتاجه من أجل &#8220;الانتقال من كذا&#8221; ضروري للتعرف على ما نحتاجه في مسار &#8220;الانتقال إلى كذا&#8221;. هذا التشخيص يتجاوز فكرة النقد. إنه ضروري أيضًا للتعرف على أشكال وأنماط &#8220;السياسة الجماعية&#8221; اللازمة لإنتاج انتقال عادل.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يحتاج العمل نحو تحقق انتقال عادل إلى استكشاف ووضع خارطة تشمل بالتفصيل كيف يحدث إنتاج الطاقة في هذه الأماكن أو تلك. ففيما وراء السياسة الوطنية أو الدولية، ما هي الإجراءات البيروقراطية والقانونية التي تبثّ الروح في هذه المشاريع لصالح الناس والأماكن المحيطون/المحيطة بالمشاريع؟ هذه الخارطة يمكن أن توثّق أيضًا كيف يحتشد الناس في سياسات الاختلاف على المستوى المحلي بأشكال مفيدة لهم، حتى عندما يبدو في الظاهر أنهم يفتقرون إلى القدر الكبير من القوة/السلطة. هذا &#8220;التمرين&#8221; السياسي والتحليلي مهم بصورة خاصة في منطقة الشرق الأوسط وشمال أفريقيا؛ إذ أنّ المناقشات حول الانتقال العادل في المنطقة كثيرًا ما تنعطف باتجاه الحكم الديمقراطي وكيف أنّ سياسات التمثيل الشعبي والشفافية وإعادة التوزيع والمحاسبة لها الأولوية في الحراك الاجتماعي، على حساب ملف العدالة المناخية والتأطير البيئي.<a href="#note3"><sup>3</sup></a> إنّ التركيز على الانتقال الطاقي العادل بصفته &#8220;عملية&#8221; تتحرك إلى الأمام، جزئيًا على الأقل في المواجهات اليومية بين السكان والأطراف النافذة، يساعدنا في الانتقال من تسليط الضوء بالأساس على التحول الديمقراطي كمطلب مُسبق ضروري أن يحدث قبل الانتقال العادل، نحو التحول الديمقراطي بصفته <em>خطوة مهمة في ذلك الانتقال</em>.<a href="" name="_edn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/1_A-just-transition-in-Morocco.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-34 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/1_A-just-transition-in-Morocco.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-73 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-15 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>الانتقال العادل في المغرب</strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-35 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-74 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-75 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-22" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في خريف 2021، وبينما كانت المحادثات المناخية بالأمم المتحدة (COP26) تتهيأ للانطلاق في جلاسجو، بدأ العمل في مشروع بحثي عملي تعاوني بين شركاء مغاربة والمؤلفة، في محاولة للتصدي لمطالب العدالة المناخية المُلحّة في اللحظة الراهنة. الهدف من هذا الجُهد هو الاستفادة من عشر سنوات تقريبًا من الخبرات ببعد مُحدَّد من عمليّة دمقرطَة حركة المطالبة بالانتقال العادل. يهدف المشروع الجديد إلى دمقرطة المعرفة حول النمط الاستخراجي والحكم المحلي في جنوب شرق المغرب، في محاولة لدعم الأشكال المتعددة لحراك الناس وتعبئتهم في هذا الملف. وكجزء من شبكة أعرض من نشطاء حقوق الإنسان والمجتمع المدني، سبق أن رتّبَ الشركاء في المشروع العلاقات بين مختلف مجموعات السكان المقيمة حول  منجم فضة إميضر، وبين شركة منجم إميضر التي احتجّوا ضدّها.<a href="#note4"><sup>4</sup></a> أسفَرَ هذا الجُهد  الذي استغرق عدة سنوات (2012-2015) عن  برنامج مسؤولية اجتماعية،  تبنته الشركة الأم التي تنشط بمناجم مناطق جنوب شرق المغرب.<a href="#note5"><sup>5</sup></a> في حين كانت نتائج هذه الجهود السابقة مختلطة في أفضل تقدير، فإن النشطاء تعرفوا على دروس مهمة حول كيفيّة إحداث التأثير الذي يسعون لتحققه، بصفتهم وسطاء ومناصرين للعدالة الاجتماعية في هذه القضية. لقد قاموا بدمج هذه الدروس المستفادة في سياق أعمال جمعية (<em>Association pour la Promotion de la Médiation au Maroc</em> &#8211; APMM) التي تأسست في 2017، وفي المبادرة البحثية العَمَليّة التي دشّنوها في خريف 2021.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يطرح هذا المشروع البحثي العَمَلي نوعين من الأسئلة المهمة من أجل انتقال عادل في المغرب: 1) ما هي القوانين والسياسات والتنظيمات البيروقراطية التي تحكم مشروعات الاستخراج الكبيرة ومشروعات الطاقة المتجددة الضخمة؟ 2) كيف تُسهم علاقات القوة المنعقدة حول الاستخراجية والطاقة المتجددة على المستوى المحلي في تشكيل الحياة اليومية للسكان؟</p>
<p>إنّ التفاعلات اليومية التي تشكّل مُجتمعةً السياسة في المناطق الريفية ليست تفاعلات ضيقة النطاق أو محلية فحسب. بل هي مهمّة على عدّة مستويات، من الإقرار بأشكال الحراك السياسي ذات الأهمّية للسكان الريفيين، إلى إتاحة التعرف على مداخل للاشتباك أو المقاومة القادرة على تغيير مسار مشروعات معيّنة. يحتاج برنامج الانتقال العادل في المغرب – وفي المنطقة ككل – إلى  توسيع  العدسة من التركيز حصرًا على الطاقة أو النمط الاستخراجي، إلى إضافة ضرورة فهم كيفية دمج السكان هذه المشاريع في أهدافهم السياسية الأعرض. ليست مناطق جنوب شرق المغرب الريفية مجرّد &#8220;هامش&#8221; للدول الغنية (أو حتى الهامش لمراكز المغرب الحضرية) التي تسعى لإزاحة التكاليف البيئية لانتقالها الطاقي إلى كاهل الجنوب العالمي. إنما هي أيضًا مركز للممارسة السياسية التي يجب أخذها في الاعتبار بصفتها نقطة البدء لفهم كيف قد يكون الانتقال العادل في مناطق شمال أفريقيا ذات البيئة القاحلة، لا سيما بالنظر  لأهمية مناطق المغرب القروية في المعارضة السياسية بالمغرب على مدار العقد المنقضي.<a href="#note6"><sup>6</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يستعرض هذا المقال كيف يمكن لرسم خارطة القوة/السلطة وتحليل التدابير البيروقراطية أن يساعد في دمقرطة المعرفة بمجال الاستخراج وإنتاج الطاقة، بهدف دعم الحركات المحلية والإقليمية على مسار الانتقال العادل. عملية رسم الخارطة هذه يجب أن تكون مشروعًا تعاونيًا وناقدًا يُشرك سكان المناطق الخاضعة للنمط الاستخراجي بغض النظر عن خلفياتهم وخبراتهم المعرفية أو مستوى فهمهم للغة حقوق الإنسان الخاصة بالحركات الاجتماعية العالمية. يُقَدّم السكان رؤى فريدة من نوعها حول السياسة المحيطة بالاستخراج، ويُظهرون أهمية التحليل السياقي العريض للحُكم القروي، من أجل الانتقال العادل. البرنامج الموضوع هنا عامٌ بالقدر الكافي بحيث يمكن تطبيقه على سياقات أخرى. وهو في حقيقة الأمر قد خرج من كنف مشاركة المؤلِّفة في أعمال الانتقال العادل في مناجم فحم الأبلاش الوسطى في الولايات المتحدة الأمريكية. يبدأ المقال بوصف السياق المعاصر للاستخراج التقليدي والطاقة المتجددة في جنوب شرق المغرب. ثم يوضح منهجية رسم خارطة أربع نقاط اتصال بين الماضي والحاضر، أو بين التعدين وإنتاج الطاقة المتجددة؛ إذ يشارك نفس الأطراف ونفس المصالح المالية في القطاعين القديم والجديد، ثم يوضح الأطر القانونية والبيروقراطية الحاكمة لهذين الصنفين من المشروعات، ونظم جني الربح المحلية، والمطالبات السياسية المحيطة بمسائل التمثيل وإعادة التوزيع.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/2_Diverse-forms-of-extraction-in-southeastern-Morocco.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-36 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/2_Diverse-forms-of-extraction-in-southeastern-Morocco.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-76 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-16 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>أشكال النمط الاستخراجي العديدة في جنوب شرق المغرب</strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-37 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-77 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-78 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-23" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن الدافع وراء هذا التحليل ومبادرة البحث العَمَلي الأعرض المتصلّة به، قد نبَع من السعي إلى فهم أوجه التشابه والتوازي بين مشاريع الطاقة الشمسية على جانب، وأعمال التعدين التقليدية على الجانب الآخر، التي تم ذكرها في مطلع هذا المقال. تم الإعلان عن تركيبات NOORo للطاقة الشمسية التي كان من المقرر ربطها بالشبكة العمومية في ورزازات عام 2010 بصفتها &#8220;مرحلة جديدة نظيفة تمثل قطيعة مع الماضي&#8221;. تم الاحتفاء بمنشأة الطاقة الشمسية المُركّزة (CSP) هناك كمشروع أساسي وكبير في خطة المغرب للطاقة الشمسية، حيث تَقَرَّر نقل البلاد من الاعتماد شبه الكامل على الوقود الأحفوري المستورَد من الخارج إلى إنتاج 52 بالمئة من طاقة المملكة من المصادر المتجددة بحلول عام 2030. <sup><a href="#note7">7</a> </sup>ورغم الاحتفاء الدولي بهذا الهدف الطموح وتحول الحكومة الملحوظ نحو التأطير البيئي لسياستها الخاصة بالطاقة، فإن التفاعلات المحلية والإقليمية ذات الصلة كانت متضاربة منذ بداية إنشاءات مشروع NOORo. فالنشطاء والسكان والمسؤولون الحكوميون الذين قارنوا بشكل صريح المظاهرات المحيطة بإجراءات نقل ملكية الأرض، بالاحتجاجات العمالية والبيئية المحيطة بمنجم الكوبالت في بوازار – على مسافة أقل من 200 كيلومتر – كانوا يفهمون تمامًا أنّ خطاب &#8220;الانتقال الطاقي&#8221; التجميلي المحيط بالمشروع لن يصمد، وأنّ موضوع الطاقة الشمسية منغرس في تاريخ طويل من الاستخراجية بمناطق الجنوب الشرقي القاحلة بالمملكة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يرجع تاريخ الاستخراج في هذه المنطقة إلى قرون. فمنجم الفضة في إميضر موصوف في كتب مؤرخو العهد الإسلامي القدامى. وأثناء مراحل البحث الأولية للمشروع، ذكر سكان زاكورة أيضًا إمكانية أن تكون بعض المناجم بمنطقتهم مفتوحة منذ عهد الدولة الموحّدية (القرن الثاني عشر). إلا أنّ المناجم الحديثة بالمنطقة بدأ عملها في ظل فترة &#8220;الحماية الفرنسية&#8221; وما صاحبها من استخراجية مكثفة من قبل المُضاربين ورجال الصناعة والحكام الجهويين (القايد)، وقد فُرض هذا النمط الاستخراجي الحكم الفرنسي على مغاربة مناطق الجنوب الشرقي<a href="#note8"><sup>8</sup></a>. وتشير البحوث الأولية في الأرشيف المغربي إلى أن المضاربات حول وأعمال استغلال المناجم في الجنوب الشرقي تعود إلى ما قبل فرض &#8220;الحماية الفرنسية&#8221; وإلى ما قبل الانتصار العسكري الفرنسي الحاسم في بوغافر (إقليم تنغير حاليًا) عام 1933. كان التعدين مرتبطًا كل الارتباط بالصراعات حول السلطة المُخَوَّلة لحاكم الإقليم – باشا مراكش والقايد التهامي الكلاوي. طالب بعض الأطراف في حكومة الحماية الفرنسية بتمكينه من الحُكم في حين انحاز آخرون إلى المصالح المالية الأوروبية التي استدعت النهوض بقطاع استخراجي يعتمد على القطاع الخاص بشكل كامل. انتصر الرأي الأخير وأصبح منجم كوبالت بوازار – الذي تأسس في 1928 عبر تحالف بين رأس المال الفرنسي والكلاوي – موقعًا وسط أرخبيل من المناجم المملوكة للشركة، التي سيصبح اسمها فيما بعد &#8220;مناجم&#8221;، القابضة العامة التي تسيطر عليها العائلة المالكة. تحوّلت هذه المناجم، في إميضر وبوازار وبليدة، إلى مواقع للاحتجاج والاحتشاد الاجتماعي في العقد التالي على عام 2010.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> تعقّب وفهم هذا التاريخ للاستخراجية هو عنصر مهمّ من عناصر مبادرة البحث العَمَلي التي بدأت في خريف 2021، لأنه يوضح الأيديولوجيات الحاكمة القائمة منذ زمن طويل، والمستمرة في إدارة العمل الاستخراجي وإدارة الموارد الطبيعية بشكل عام. كما يكشف هذا التقصّي عن علاقات الإكراه الغاشمة المستمرة في مصادرة هذه الموارد لفائدة المصالح الأجنبية أو النخبة المغربية. حتى المبادرات التي تبدو تقدمية، مثل تلك المرتبطة بالطاقة الشمسية، يجب أن تُفهم في سياق هذا التاريخ بما أنها تعتمد على نفس الأطر القانونية ونفس علاقات القوة. لم يسبق أن رأى سكان المنطقة القرارات والعقود والوثائق الأخرى التي تُضفي الطابع الرسمي على تغير ملكية الأراضي وتصدير الثروة من هذه المشروعات. تحيا هذه الوثائق في الأرشيفات الفرنسية وفي الأرشيف المغربي المُفتَتح حديثًا، بعيدًا عن الناس الذين تؤثر فيهم. إن دمقرطة المعرفة المتعلقة بالنمط الاستخراجي ومشاريعه تعني جلب هذه الوثائق إلى مُلاك الموارد الأصليين وتسليط الضوء على هذا التاريخ من أجل فهم المتغيرات المجتمعية المعاصرة المرتبطة بالمشروعات الاستثمارية الكبرى. وتنبع  الحاجة إلى الفهم التاريخي بغض النظر عن الموارد التي نبحث في تاريخها، سواء كانت الكوبالت أو الفضة أو المياه المستخدمة في إنتاج البطيخ تجاريًا في وادي درعة الجاف، أو الأراضي المستخدَمة لاستضافة البنية التحتية الخاصة بمشاريع الطاقة الشمسية. هذا التاريخ مهم أيضًا لفهم أوجه الاتصال بين ماضي التعدين وحاضر الطاقة المتجددة، وهو الأمر الذي يتناوله القسم التالي الذي يوثق مختلف الأطراف والمصالح المالية الضالعة في أعمال الاستخراج والطاقة المتجددة على حدٍ سواء.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/3_Similar-actors-and-financial-interests-in-conventional-extraction-and-renewable-energy.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-38 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/3_Similar-actors-and-financial-interests-in-conventional-extraction-and-renewable-energy.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-79 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-17 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>أطراف ومصالح مالية متماثلة في النمط الاستخراجي التقليدي وفي قطاع الطاقة المتجدّدة<br />
</strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-39 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-80 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-81 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-24" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">هناك قدر كبير من البحوث الأكاديمية والناشطية التي تعقبت كيف ترتبط الشركات والمؤسسات المالية الدولية ورأس المال العالمي بعضها ببعض عبر قطاعيْ الاستخراج والطاقة المتجددة.<a href="#note9"><sup>9</sup></a> هذا رافد معرفي مهم وضروري لفهم كيف ولماذا يمكن لجهود الانتقال الطاقي أن ترسّخ – لا أن تتحدّى – علاقات الاعتمادية التي تضرب جذورها في العهد الاستعماري. إنّ أوجه الاتصال بين سلاسل إنتاج وتوريد سلع الوقود الأحفوري وتلك الخاصة بالطاقات المتجددة هي كثيرة ومذهلة. فالضغوط الجيوسياسية نحو الانتقال الطاقي في أوروبا – على سبيل المثال – لا تقتصر على الوفاء بأهداف تقليل الانبعاثات الكربونية، بل هي تخدم أيضًا مصالح مالية تُركّز على تنويع الباقات الاستثمارية واستخدام المتجدّدات كمصادر جديدة لتراكم رأس المال.<a href="#note10"><sup>10</sup></a> حتى الزيادة الكبيرة في مشاريع الطاقة المتجددة بمنطقة الشرق الأوسط وشمال أفريقيا تعكس أوجه اتصال تعتمد على العلاقات الجيوسياسية بين الحكومات الأوروبية والشركات ومنتجي الوقود الأحفوري في المنطقة. إنّ توفّر رأس المال والخبرات بمجال البُنية التحتية للطاقة والهدف الخاص بتنويع مصادر الربح، هي عوامل تعني أنّ الكثير من الجهات المنتجة للوقود الأحفوري هي في الوقت نفسه قائدة ورائدة بمجال الطاقة المتجددة. من أوضح التعبيرات عن هذا الموقف، مبادرة &#8220;ديزيرتك&#8221;، وهي مبادرة لربط جنوب حوض المتوسط بالكامل – بصحاريه – بالشبكة الكهربائية الأوروبية. ورغم أن المبادرة فشلت رسميًا، فإن منطقها الحاكم يوضح ويفسّر لنا سياسات الطاقة المتجددة المغربية وغيرها من المبادرات الإقليمية، مثل &#8220;الهيدروجين الأخضر&#8221;.<a href="#note11"><sup>11</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كما أنّ تعقّب ورصد هذه العلاقات يُسَلِّط الضوء على القرارات التقنية والاقتصادية التي تُشَكِّل سياسات ومشروعات الطاقة المتجددة في المغرب وخارجه. فعلى سبيل المثال يُشادُ بمشروعات الطاقة المتجددة الكبيرة على مستوى انتفاع عموم السكان بصفتها من سبل تحقيق التوسّع الاقتصادي الكبير في هذا القطاع والاستفادة من البُنية التحتية القائمة من أجل توصيل الطاقة الشمسية بالشبكة العمومية للطاقة. كانت تلك هي مبرّرات خطة الطاقة الشمسية المغربية فيما يخص القرار التقني الخاص بالاستعانة بالطاقة الشمسية المُركّزة (CSP) – وهي تكنولوجيا طاقة جديدة نسبيًا لم تكن جدواها المالية قد اختُبرت بعد – لدى اختيارها في ورزازات.<a href="#note12"><sup>12</sup></a> لكن اختيار الطاقة الشمسية المركّزة وترك تكنولوجيا ألواح الخلايا الضوئية والطاقة المتجددة اللامركزية، هو اختيار لمركزة القوة الاقتصادية والسياسية وتركيزها في يد القلّة، بقدر ما هو اختيار من أجل بناء مرافق طاقة كبيرة الحجم. فتوليد الطاقة الشمسية على مستوى المجتمع المحلي، أو على المستوى الصغير الذي يتجنبّ الربط بالشبكة، يعني تفويت الفرص على تراكم رأس المال، الذي نرى شواهده في نهج مشاريع الطاقة المتجددة الكبرى بالمغرب. هذا التراكم الرأسمالي يمكن أن يحدث بغض النظر عمّا إذا كانت المشاريع نفسها مربحة لدى تشغيلها – فالمشاريع القائمة غير مربحة، وما تزال الدولة المغربية تدعم الطاقة المنتَجة من هذه المشاريع الجديدة لكي تصبح هذه الكهرباء قادرة على منافسة الكهرباء المُوَلَّدة من الوقود الأحفوري.<a href="#note13"><sup>13</sup></a> إنما المسألة مرتبطة أيضًا كل الارتباط بالعقود العديدة من أجل الإنشاءات ذات الصلة، وبدرجة أقل عقود التشغيل، للمنشآت التي تخلق فرصًا عديدة للربح (أو – لتحري الدقة – العوائد). هناك شركات كثيرة ربحت هذه العقود تُعَدًّ تابعة لشركات وقود أحفوري، أو على الأقل هي مُمَوَّلة من فائض رأسمال الخليج المنتج للنفط (لا سيما السعودية، موطن Acwa power التي ربحت عقد تركيبات NOORo في ورزازات). تمثل هذه الشركات محاولة للتنويع والإضافة إلى استثمارات الوقود الأحفوري، وهي قائمة على أرضية من العلاقات الجيوسياسية القوية مع الحكومة المغربية، مع العلم بأن هذه العلاقات القوية تنهض في أغلبها على النفط.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ومن المهم فهم كيف تنعكس هذه الحسابات الجيوسياسية على حياة الناس اليومية. توثيق هذه السلاسل السلعية يمكن أن يؤدي إلى دمقرطة المعرفة حول تحالفات الدول-الشركات من أجل تراكم رأس المال الاستخراجي. على أن التوثيق لا يكفي. إذ ثمة سؤال أهم، هو كيف نترجم هذه العلاقات المعقدة ونوضحها للسكان بحيث يمكنهم فهم الصلات بين واقعهم المحلي وتلك العمليات عالمية النطاق؟ على المستوى المحلي، قد لا تبدو &#8220;السلاسل السلعية&#8221; العالمية ذات صلة؛ إذ أنّ الدولة والقطاع الخاص يتعمّدان تغييم أدوارهما ويقومان بطمس خطوط السلطة الفاصلة بينهما. المخزن (المؤسسات الحكومية المرتبطة بالملك والمؤسسات الحكومية غير المنتخبة) والسلطة (لا سيما وزارة الداخلية والخدمات الأمنية) تكون في العادة هي السلطات التي تقف على خط المواجهة، المسؤولة عن التعبئة لصالح &#8220;مناجم&#8221; وتأمين الاستقرار لها، وهي الشركة التي تُعَدُّ رسميًا شركة قطاع خاص وأسهمها مطروحة في بورصة الدار البيضاء لكنّها، وكما أوضحنا أعلاه، بدأت كشركة الكلاوي، القائد الإقليمي من عهد &#8220;الحماية الفرنسية&#8221;، ومن ثَمَّة تحولت إلى يد الديوان الملكي. عندما يتحدث السكان عن المشاريع بصفتها قادمة من &#8220;قائدنا&#8221; إشارة إلى الملك بصفته أمير المؤمنين، فإنّ التفرقة بين المخزن والشركة التابعة للقطاع الخاص المملوكة للملك تصبح صعبة للغاية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لكن ليس من المؤكد أنّ فضح هذه السلاسل السلعية العالمية هو الطريقة الأنجح لدعم جهود الانتقال العادل في مناطق الجنوب الشرقي الريفية بالمغرب. إذ أنّه بالنسبة إلى مناجم إميضر وبوازار ذات الملكية الخاصة، ومعها تركيبات الطاقة الشمسية &#8220;شبه&#8221; التابعة للدولة في ورزازات، دارت المطالبات الشعبية على مدار العقد الماضي حول التركيز على فرص العمل والاستثمارات الريفية والشفافية في كيفية استخدام الموارد (لا سيما المياه) بطريقة غير ضارة بالسكان المحليين. هذه الدعاوى كانت متشابهة عبر مختلف المواقع والموارد، إذ أنّ الدافع وراء الاعتصام، الذي دام ثماني سنوات قرب منجم فضة إميضر، كان استغلال المياه وعدم توفر فرص العمل بالمنجم، في حين أنّ بواعث قلق الناس حول تركيبات الطاقة الشمسية في ورزازات ترتبط بالمياه وقلة فرص العمل المقدمة للسكان المحليين.<sup><a href="#note14">14</a> </sup>في حين يُقدر المسؤولون أنّ استهلاك المياه في ورزازات يتراوح بين 2.5 و3 مليون متر مكعّب كلّ عام، يبدو أن الاستهلاك الفعلي أكبر بكثير، أكثر حتى ممّا تُقرُّ به الجهات الرسمية. هذا نظرًا لمتطلبات المياه الكبيرة من أجل تنظيف عواكس الطاقة الشمسية في البيئة الصحراوية، وإمكانية حدوث أعطال ومشكلات في تكنولوجيا التوربينات البخارية المستخدَمة في منشآت الطاقة الشمسية المُركّزة في ورزازات. وأثناء البحوث الأولية حول ميدلت، وهو موقع التركيبات الشمسية التالي في خطة الطاقة الشمسية المغربية، علَّق المسؤولون الحكوميون المحليون وقالوا إن المنشأة قيد الإنشاء ستوظف تكنولوجيا جديدة أقل استهلاكًا للمياه، بهدف توليد 300 ميغاواط أكثر من إنتاجية منشأة ورزازات، مع استهلاك سُدس المياه مقارنة بورزازات. وكانت بعض المشكلات السياسية التي صادفها رئيس الوكالة المغربية للطاقة المستدامة خلال العام الماضي ترجع في تقدير البعض في الجنوب الشرقي إلى المشاكل الجيوسياسية المتصلة بعلاقات المملكة الضعيفة مع ألمانيا. وترجع أيضًا حسب التقديرات إلى بطء وتيرة العمل على المنشأة الشمسية، فضلًا عن ضعف الكفاءة الاقتصادية وكثافة استغلال الموارد في منشأة ورزازات.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إلّا أنّ التركيز على مشروع بعينه أو سلسلة سلعيّة بعينها يُمكن أن يغيّم صورة التشابهات القائمة بين قطاعيْ الطاقة المتجددة والاستخراجية التقليدية. بينما المقاربة المعتَمِدة على مكان محدد في تحليل كُنه الانتقال الطاقي العادل توسّع تحليلنا بحيث يركّز على تغطية نطاق عريض من الموارد والاستراتيجيات تم استخدامها لتأكيد السيطرة الضرورية لصالح مثل هذه المشاريع الكبيرة، بغض النظر عن طبيعة الشيء الذي يُستخرج. وفي المغرب، تتركّز هذه الاستراتيجيات حول السيطرة على الأراضي المملوكة جماعيًا، وربّما هذه هي القضية الأكثر سخونة في المناطق القروية/الريفية بالمغرب (وببعض المناطق الحضرية) على مدار العقديْن الماضيَيْن. هذا النهج الأعرض يوضح سياقات الموارد المستخرَجة باعتبارها تتبع نطاق سياسات الموارد الأخرى، لا سيما الأرض والمياه. وبالإضافة إلى شركات الاستخراج ومقاولو الطاقة المتجددة، تشمل الأطراف مستثمرو الصادرات الزراعية الذين يبحثون عن المياه دائمًا وعناصر التجمعات الإثنيّة أو الفئات الاجتماعية الأخرى المتواجدة ولها مظالم تاريخية. ليس هذا بالبحث المكتبي، فهو يتطلبُّ التزامًا أكبر  مع السكّان وإلمامًا بمختلف سبل إدارتهم للصلات مع أعوان الدولة والسلطات الأخرى. إن الدخول في تحالفات تقع بين البحث العلمي والناشطية مع مجموعات متنوعة في المناطق المحيطة بهذه المشاريع الكبرى يُعَدُّ من سُبُل بناء الفهم لهذه السياسة المحلية المعقدة. هذا النهج يتضارب مع الحديث حول كيف أن المشروعات تؤثّر على &#8220;المجتمع المحلي&#8221;، ويرفض فكرة أن هناك كيان تحليلي مُعتبر اسمه &#8220;مجتمع محلي&#8221; (كأن نقول &#8220;كيف يتأثر المجتمع المحلي بالمشروع كذا&#8221;)، بل هو يبحث بنشاط عن تقديم مختلف الرؤى والمواقف.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/4_Land-conflict-and-resource-politics-in-the-legal-and-bureaucratic-context.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-40 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/4_Land-conflict-and-resource-politics-in-the-legal-and-bureaucratic-context.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-82 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-18 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>الصراع حول الأرض وسياسة الموارد في السياق القانوني والبيروقراطي </strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-41 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-83 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-84 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-25" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تصبح عملية فهم النمط الاستخراجي في مختلف مراحله، من التعدين التقليدي إلى مشاريع الطاقة المتجددة، مسألة أبسط وأوضح للسكان الريفيين/القرويين عندما ينتقل تركيزنا إلى القوانين والإجراءات البيروقراطية المستعملة في تنفيذ مشروع بعينه في منطقتهم. المؤكد أن تواريخ المشاريع الكبرى في جنوب شرق المغرب تتباين كثيرًا فيما بينها، فمن منجم الكوبالت في بوازار الذي افتُتح في 1928 قبل السيطرة العسكرية الفرنسية على المنطقة، إلى الخطاب المستقبلي المعولم للطاقة المتجددة الذي يؤطر خطة الطاقة الشمسية، تتباين الأمور كثيرًا. لكن التعدين والطاقة المتجددة يتركزان في نفس المناطق ويستعينان بنفس القوانين والعمليات البيروقراطية اللازمة لتأمين الموارد اللازمة للاستخراج. فيما وراء الموارد المحددة، مثل الأرض والمعادن، فإنّ هذه الموارد تشمل الاستثمار الحكومي في البنية التحتية، من طرق لازمة لنقل المواد والموارد المستخرجة على سبيل المثال، واستخدام الدولة لسلطتها في السيطرة على السكان المعارضين. إنّ تاريخ التعدين من الحقبة الاستعمارية إلى الحاضر يكشف عن استمرارية مدهشة بين الماضي والحاضر فيما يخصّ سبل استخراج الثروة من أفقر مناطق الدولة، بأقلّ حدٍ ممكن من إعادة الاستثمار في البنية التحتية الاجتماعية والاقتصادية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن البحث التاريخي الخاص بالمغرب المعاصر ينتقد التقسيم الاستعماري للدولة إلى مركز &#8220;نافع&#8221; يتلقى الموارد و&#8221;التنمية&#8221; وهامش &#8220;غير نافع&#8221; تم إهماله. هذه المصطلحات تمثل وصفًا صريحًا ومباشرًا للرأسمالية الاستخراجية القائمة في كافة السياقات الاستعمارية. لكن هذه التقسيمة الثنائية النظيفة والواضحة لا تصف بالكامل كيف قامت الدول الاستعمارية والمستقلة بالاستثمار في الهامش القروي المغربي. فالبُنية التحتية وغيرها من الاستثمارات الاقتصادية في الهامش القروي استغلت الموارد واليد العاملة لصالح سكان مناطق أخرى. كان الجنوب الشرقي المغربي – وما يزال – &#8220;مفيدًا&#8221;، لكنّ السؤال هو: مفيد في ماذا ولصالح من؟ فهم هذا التاريخ الخاص بالاستخراجية بالتقاطع مع إدارة الأرض والسياسات الزراعية وسلطة الدولة في الجنوب الشرقي يُظهر استخدام استراتيجيات مماثلة لتأمين قدرة الدولة أو الشركات على الوصول إلى كافة أنواع الموارد.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">من المُهمّ  التعرّف على أوجه الاستمرارية بين الماضي والحاضر فيما يخص القواعد والإجراءات الحاكمة للتعدين ومشروعات الطاقة الشمسية على حدٍّ سواء،  لأنّه يسهّل توثيق مجمل الآليات المستخدَمة في استخلاص الموارد. بعض هذه الآليات مختفية وراء لغة وصياغات معقدة في الأنظمة والإجراءات الإدارية، بعيدًا عن أعين السكّان المحليين. وفي الوقت نفسه، يمكن أن يساعد  توثيق الأُطُر البيروقراطية  في التعرف على فرص لتقديم مطالبات توسع من مجال الأدوات السياسية المتاحة في يد السكان الذين يعيشون في ظل الاستخراجية. لقد تأثر الإطار القانوني والبيروقراطي الحالي للتعدين في المغرب بالتوسّع العالمي في استخراج المعادن، لا سيما جهود تطبيق تكنولوجيات جديدة لجعل العمليات الأقدم مجدية مرّة أخرى، مع السعي الحثيث لتأمين الموارد المتاحة من المعادن النادرة الضرورية جدًا  لقطاع التكنولوجيا والطاقة المتجددة.<sup><a href="#note15">15</a> </sup>هذه السبل الجديدة للاستخراجية بارزة في قانون التعدين المغربي الجديد لعام 2015. إذ يركّز على تقديم إطار قانوني تفصيلي للتشجيع على المزيد من الاستثمار في استخراج المعادن – بما يتجاوز قطاع الفوسفاط المهيمن – على افتراض أن البيئة التنظيمية القائمة كانت تُثقل كاهل تنمية القطاع الاستخراجي بشكل كامل.<a href="#note16"><sup>16</sup></a> الاستخراجية التقليدية إذن ليست قطاعًا &#8220;قديمًا&#8221;، أو سابقة قديمة على الطاقة المتجددة سوف تخبو مع الانتقال بعيدًا عن الوقود الأحفوري، إنما على النقيض من ذلك: يصبح النمط الاستخراجي أكثر أهمية في دعم الاحتياج المتزايد إلى المعادن الضرورية لإنتاج الطاقة المتجددة. كما أنّ التعقيدات الكبيرة المرتبطة بخطة الطاقة الشمسية تتطلبُّ توفّر مواد بناء ومُدخلات كثيفة البصمة الكربونية، مثل التوسع في نُظُم الطرق الممهّدة والبنية التحتية الخاصة بالضغط العالي (للكهرباء).<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تسير جهود تنمية قطاع التعدين وقطاع الطاقة المتجددة في المغرب  <a href="https://agritrop.cirad.fr/579049/13/GreenMoroccoPlanFaysse_post-peer-reviewed-version.pdf">بالتوازي مع استراتيجية التنمية الزراعية للمملكة على مدار العقد المقبل (خطة المغرب الأخضر)</a>. وتمثّلت الفلسفة الحاكمة لتلك الخطة في إدراة كل منطقة زراعة بيئية في الدولة بشكل يسمح بتوفير سبل جديدة لتعزيز الصادرات الزراعية لفائدة المصالح التجارية الكبرى، على حساب صغار المزارعين<a href="#note17"><sup>17</sup></a>. وفي الجنوب الشرقي، أدّت خطة المغرب الأخضر إلى الدفع بنمو مزارع تجارية كبرى تنتج التمر والتفاح والبطيخ التي تتنافس، إلى جانب مشاريع التعدين والطاقة المتجددة، على موارد المياه والأرض. أضرّت هذه المنافسة بالسكان ذوي القدرة المحدودة على الدفاع عن حقهم في الأرض أو الحصول على فرص كسب الدخل. إذن على الباحثين، الذين يوثقون التدابير القانونية والبيروقراطية الكامنة وراء السياسات الاستخراجية، أن ينظروا فيما وراء موجة التشريعات الجديدة ومرافق تيسير الاستثمار في القطاعات الجديدة مثل الطاقة الشمسية أو المعادن الأرضية النادرة. كما أنّ عليهم إدخال السياسات الزراعية قديمة وجديدة في المعادلة، فضلًا عن الأطر القانونية القديمة والملتبسة التي تحكم الأرض والماء. في هذا الصدد، يتبيّن أنّ السلطة التقديرية الواسعة الممنوحة لسلطات الدولة بموجب السياسات الاستعمارية، والتي كانت مُصَمَّمَة لتيسير استخلاص الثروة، تُعَدُّ ذات فوائد كبيرة في وقتنا الحالي للأطراف النافذة. تستعين سلطات الدولة بهذه السلطة التقديرية في تأمين الأرض والموارد الأخرى بسرعة وبهدوء.<a href="#note18"><sup>18</sup></a><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">من ثُمَّ، ورغم الطبيعة المميزة لكل شكل من أشكال النمط الاستخراجي، فإنّ الأطر البيروقراطية المشتركة الحاكمة للأرض والمياه واستخراج الموارد الطبيعية، تسحب جميع هذه الموارد إلى نفس البوتقة السياسية. لكن مثلما تمّ استخدام الأطر القانونية للأرض والمياه في استلاب السكان المحليين، يتساءل النشطاء أيضًا إذا كانت ثمة مداخل متاحة للمواطنين نحو تحدي كيفية تنفيذ المشاريع الاستخراجية على الأرض. يتطلب هذا عملية تنظيم ممتدَّة، ودمقرطة المعرفة المتاحة حول كيفية استخدام القوانين في المعارضة والوقوف في وجه المشاريع المذكورة. من الصعب مناوَأَة حقوق استخدام الموارد في باطن الأرض التي تحصل عليها الدولة أو الشركات، فكما هو الحال في أغلب دول العالم (تمثّل الولايات المتحدة استثناء، إذ توجد بعض التعقيدات المتصلة بحقوق الشعوب الأصلية) تدّعي الدولة المغربية السيادة والملكية لموارد باطن الأرض. في حين ادعت الدولة الاستعمارية الفرنسية بدورها السيادة على المياه في المغرب، فإن حقوق المياه حاليًا معقدة وخاضعة لطبقات من القوانين الوضعية والإسلامية، شكليًا، والعُرفية. ولئن كان الحراك الاجتماعي من قبيل احتلال منجم فضة إميضر بسبب استنفاد وتلوث المياه، فإنّ الادعاءات السيادية على الموارد الطبيعية والثروة المستخرَجة من الأرض لم تظهر بقوة في الحركات الاجتماعية الاحتجاجية في المغرب.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كذلك كانت الأراضي ذات الملكية الجماعية نقطة خلاف ومنازَعة فيما يخص المشاريع الاستخراجية. فتركيبات الطاقة الشمسية في ورزازات – على سبيل المثال – استخدمت قوانين استعمارية في الحصول على الأراضي الجماعية، لكي يحصل المشروع على مساحة 3000 هكتار من الأرض.<a href="#note19"><sup>19</sup></a> هذا هو الإطار القانوني الذي تم استخدامه لحكم وإدارة نقل الملكية  فيما يخص جميع الأراضي المملوكة لجماعات في المغرب. لكن، في نفس سياق  &#8220;خطّة المغرب الأخضر&#8221; وقانون التعدين لعام 2015، صدر قانون للأرض ذات الملكية الجماعية في 2019 لتيسير الاستثمارات وخصخصة الأراضي التي تُعتبر غير منتَفع بها بشكل كبير، لأغراض التنمية الوطنية.<a href="#note20"><sup>20</sup></a> ولقد انعقدت مناقشات على مدار عقود حول المشكلات المزمنة المرتبطة بالأراضي الجماعية في المغرب. من الصعب تعريف من لهم الحق في تلك الأرض، إلّا أنّ  أنصار الخصخصة يقولون أنّ الملكية الجماعية تُنفّر الاستثمار. ولقد تم التذرع بهذه المسائل في إصدار قانون 2019، الذي يُزعم أنه يُرَشّد إدارة الأراضي الجماعية. على أن البحوث الأولية تكشف عن خوفٍ مستشرٍ من أنّ القانون الجديد لن يؤدي إلا إلى تسريع عجلة انتقال ملكية الأراضي إلى المشاريع الاستثمارية الكبرى مع فرض منطق السوق على الأرض التي لم تكن يومًا للبيع.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن توثيق القوانين والتدابير الإدارية الحاكمة لمشروع بعينه هي عملية تتطلب الغوص بعمق في مجالات قانونية مختلفة، بعضها مرتبط مباشرة بالموارد المستخرجة من الأرض وبعضها الآخر يتعلق بموارد أخرى متعددةوهياكل الإدارة المحلية والضرائب والميزانية. تُعَدًّ هذه المجالات  جافة وصعبة حتى على الباحثين والنشطاء المخضرمين، إذا لم يتسلّحوا بالخبرات القانونية والمالية. إنها مجالات لا تثير اهتمام الكثيرين كما يفعل الحراك الاجتماعي. قد يبدو هذا نشاطًا غير مُجدٍ، أن تتم إتاحة مواد توعوية وتثقيفية للناس حول قضايا قانونية معقدة. لكن تشير خبرات الناشطية حول المشاريع الاستخراجية في أمريكا اللاتينية ومناطق أخرى إلى أنّ هذه الآليات القانونية والبيروقراطية قد تتيح فرصًا للمقاومة الشعبية أو المشاركة المدنية في قرارات المشاريع.<a href="#note21"><sup>21</sup></a> إن زيادة إقبال المجتمع المدني في المغرب على الاهتمام بقضايا اللامركزية والشفافية وسيادة القانون – لا سيما مجموعة من &#8220;المراصد&#8221; بالمناطق الريفية والعواصم الجهوية الأصغر – يُظهر فرصًا مهمة مماثلة. دمقرطة المعرفة حول الأطر القانونية والبيروقراطية هو أمر مهم لذاته، لكنه قد يُمثّل أيضًا أداة لعمل المطالبات الخاصة بالتعويض أو المحاسبة، حتى لو كانت هذه الفرص ضئيلة وحتى إذا كان التغيير سيتحقق على فترات طويلة.<a href="" name="_edn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/5_Why-taxes-matter-or-an-argument-for-reparations.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-42 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/5_Why-taxes-matter-or-an-argument-for-reparations.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-85 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-19 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>لماذا تُعَدًّ الضرائب هامّة؟ أو: نحو الجبر والتعويض </strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-43 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-86 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-87 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-26" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ينطبق نفس هذا التحليل  على توثيق الإجراءات والممارسات المتعلّقة  بخصخصة أرباح الأنشطة الاستخراجية ومشاريع الطاقة المتجددة. تركّزت النقاشات العامة حول تكاليف وفوائد مشروع الطاقة الشمسية في ورزازات والمناجم بالجنوب الشرقي  على كيف أثّرت أعمال المشاريع على السكان من ثلاثة أوجه مهمة: التأثير البيئي، فرص العمل، الآثار المباشرة الأخرى الخاضعة لسيطرة الشركة أو المقاول. ولقد نزع هذا التركيز الثلاثي إلى الحد من المناقشات حول تكاليف وأرباح العمليات المباشرة الخاصة بالمشاريع وبرامج المسؤولية الاجتماعية للشركات في كل من المواقع، وهي أمور متشابهة عبر قطاعي التعدين والطاقة المتجددة. في حالة NOORo، ردّت  الوكالة المغربية للطاقة الشمسية (مازن)  في البداية على الاضطرابات بتدابير مرتجلة، قبل أن تنتقل إلى برنامج رسمي لتنمية المجتمع أدارته &#8220;أغري-سود&#8221; وهي منظمة مجتمع مدني فرنسية مسؤولة عن تنسيق مبادرات التنمية الزراعية في المجتمع المحيط بالمنشأة. لكن مع مرور الزمن، مع تغير تسمية مازن من الوكالة المغربية للطاقة الشمسية إلى الوكالة المغربية للطاقة المستدامة (حدث التغيير في 2016 وصاحبه انتقال تركيز الوكالة إلى التمويل والتغيير التكنولوجي)، أبعَدت ’مازن‘ تدريجيًا نفسها عن المشاركة المباشرة في برامج المسؤولية الاجتماعية للشركات. في ورزازات، تقوم &#8220;أكوا باور&#8221;، وهي مقاول سعودي رئيسي، بإدارة العلاقات بالمجتمع ومبادرات المسؤولية الاجتماعية. والخلاف السياسي المحيط بمازن في 2021 – ويرتبط بالتقدم البطيء في تنفيذ خطة الطاقة الشمسية ومشكلات تمويل مرتبطة بجائحة كوفيد-19 وبعض المشكلات الخاصة بكفاءة التشغيل والعمليات – أدى بدوره إلى إضعاف ظهور وبروز المسؤولية الاجتماعية في إطار خطة الطاقة الشمسية. وبالنسبة إلى ’مناجم‘، فإن الاضطرابات المحيطة بالمناجم في بوازارر وإميضر – وكما يُظهر البحث الأوّلي، في مناجم أخرى ضمن ممتلكات الشركة – قد ظهرت في نفس توقيت المشكلات المحيطة بالطاقة الشمسية في ورزازات تقريبًا. وكان برنامج مسؤولية اجتماعي ثنائي المسارات واحدًا من عدّة ردود فعل من الشركة ووزارة الداخلية المسؤولة عن تأمين الموقع لصالح ضمان النظام الاجتماعي. البرنامج الأول هو &#8220;<em>d’urgence</em>&#8221; (2012-2013) وكان يهدف إلى تقليل التوترات مع السكان في إميضر، وإن ظهرت فيه أيضًا جهود الشركة لتشتيت الانتباه باعتصام واحتلال جبل ألبان. أما العنصر الثاني، وهو &#8220;خطة استراتيجية&#8221; واسعة (2013-2016)، فقد اشتمل على جميع مناجم ’مناجم‘ في جنوب شرق المغرب، ويشتمل على تقييم احتياجات لكل من المجتمعات السكانية المجاورة للمناجم. أسفرت هذه العملية عن قائمة مشروعات تَعَيَّن على حكومات المجتمعات المحلية أن تجد لها تمويلات مقابلة، عادة من الوزارات المتصلة بالمشروع المخطط له (وبشكل خاص التعليم والصحة العامة). كشفت النقاشات مع المشاركين في لجنة التنسيق والحكومات المحلية عن تباين في مستوى الخبرات، وإحساس بأنهم تعلموا الكثير من عملية التواصل مع الشركة والسلطات الحكومية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على أن جميع هذه المبادرات كانت محدودة النطاق وتطوعية الأساس، مثل برامج المسؤولية الاجتماعية. ولم تشمل أي حوار مهيكل أو ممنهج حول كيفية ربط الاستخراج بالتنمية الريفية طويلة الأجل أو العلاقات بين السكان والدولة والقطاع الخاص. وقد تُمثل العمليات اليومية للحكومة المحلية ونظم الربح/العائد موقعًا أفضل لتقديم مطالبات بإعادة الثروة للناس واستدامة الاستثمار وإشراك السكان في تخصيص الموارد.  الفجوة هامّة هنا بين السياسات والتطبيق، وكذلك تغير المشهد نحو إصلاحات اللامركزية التي طرأت على نظام المغرب المركزي تاريخيًا. في المراحل الأولى من &#8220;مشروع الجهوية المتقدمة&#8221; العملية التي بدأها الملك محمد السادس لدى توليه السلطة في عام 1999، ذهبت عوائد الضرائب المدفوعة في قطاع الاستخراج بالكامل إلى الحكومات الجهوية، لا إلى الجماعات أو الأقاليم. ونقل قانون التعدين لعام 2015 هذا التخصيص، وفي الوقت الحالي تذهب 50 بالمئة من عوائد الضرائب الواردة من إنتاج التعدين إلى الجهات و50 بالمئة إلى الجماعات. المعلومات المتوفرة حول هذا التغيير غير كاملة، إذ أن هناك ارتباك سائد بين السكان وبعض مسؤولي الجماعات حول أيٌّ من فصول قانون التعدين الجديد هي المُفعّلة، ومتى بدأ تفعيلها. لكن نظام التخصيص الجديد هذا يثير أسئلة ويتيح فرصًا جديدة لتقييم كيف ترتبط مختلف المشاريع بخطط التنمية الاقتصادية المحلية، وتقديم الخدمات، والنقاشات الأعرض حول كمّ الثروة المستخرجة من بعض أفقر الجماعات في الدولة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وفي عدة مناطق مشابهة، كما في مناجم فحم الأبلاش في الولايات المتحدة، أدّت نُظم ضرائب الأرباح والممتلكات المخفضة الممنوحة لشركات التعدين في أحد القطاعات إلى مسار تبعية، حيث تَتَبّع أشكال الاستخراج الجديدة مسار عمل الأشكال السابقة عليها لأنها قادرة على الاستفادة من نُظُم عوائد وربح مُصَمَّمة لموارد أخرى.<a href="#note22"><sup>22</sup></a> النتيجة طويلة الأجل هي تَوَفًّر  استثمار أقلّ في البنية التحتية أو تنويع الأنشطة الاقتصادية بسبب القواعد الضريبية المتناقصة أو عدم توفر القدرة أو الإرادة لدى المسؤولين المحليين، بل وحتى لدى بعض النشطاء، فيما يخصّ المطالبة بإجراءات إعادة توزيع لضخ الموارد الخاضعة للمحاسبة والشفافية إلى مناطق الاستخراج. قد يبدو من غير المتخيل المطالبة بتعويضات وجبر على عقود بل وقرون من الاستخراج والاستلاب لصالح الغير.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">المشروع البحثي الذي يتناول كيف يحدث هذا في السياق المغربي بدأ للتوّ، لكنّ توثيق نظم العوائد لصالح السكان فيما يخص المشروعات خطوة مهمة نحو دمقرطة المعرفة حول العلاقة بين الثروة المستخرَجة وما يذهب إلى الناس في هيئة عوائد أو استثمارات حكومية على المستوى المحلي. في البداية، تَمَثَّل هذا البحث في صيغة عمل وصفي بحت في المغرب، من توثيق لمستويات الإنتاج على مرّ الوقت والضرائب المدفوعة والأرباح المخصصة للجماعات التي بها المشروعات، لكن هناك أدبيات أكاديمية متزايدة حول آثار اعتمادية الموارد على النمو الاقتصادي والشفافية الحكومية وتدابير أخرى للرفاه، تؤشر بتوفر مسارات جديدة لتوثيق كيف يؤثر النمط الاستخراجي على السكان والاقتصادات السياسية الجهوية..<a href="#note23"><sup>23</sup></a> إنّ الوصف الإمبريقي لآثار الثروة والتأثير الاقتصادي للاستخراج لا يقدم في حد ذاته رواية ممنهجة حول الاستلاب التاريخي المرتبط بالاستخراجية، لكن يمكن أن يتيح أداة إضافية لتنظيم الحراك والمطالبة بالحقوق. يساعد هذا البحث التطبيقي  في بناء استراتيجيات نشطاء المجتمع المدني الخاصة بالمشاركة في السياسات المحلية ومعارضتها، لمحاسبة الدولة على وعودها فيما يخص سيادة القانون ونقل مسؤولية التوزيع المالي إلى الجماعات المحلية. وفي حين أنه ل<a href="https://collectiveliberation.org/wp-content/uploads/2013/01/Lorde_The_Masters_Tools.pdf">ا يمكن استخدام أدوات موحدة في تفكيك السردية وفهم الواقع في هذا الصدد</a>، فإنّ فهم واستخدام هذه الأطر الإدارية يمكن أن يوسع من مساحة المشاركة الشعبية وتقديم المطالب فيما يتعلق بمشروعات الاستخراج والطاقة.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">قد يكون إشراك الخبراء الماليين والقانونيين ضروري لكي يفهم النشطاء والباحثين هذه التنظيمات، لكن استراتيجيات التثقيف الشعبي ضرورية لترجمتها إلى تفاصيل مفهومة لدى القطاع الأعرض من الناس. إضافة إلى توثيق التدابير الرسمية لتخصيص الأرباح والعوائد، فالأمر يشمل الفهم والمحاسبة على النفقات المباشرة والعينية المرتبطة بالاستخراج أو مشاريع الاستثمار التي تتولى أمرها الحكومات المحلية، والثروة المُوَلَّدة والمُصدَّرة والثروة العائدة على هيئة أرباح ضريبية وفرص عمل وغير ذلك من الآثار التراكمية غير المباشرة (إيجابية أو سلبية). يمثل هذا نشاط سياسي للغاية يشتمل على تحديد كيف يمكن فهم العوامل الخارجية أو خدمات النظام البيئي، بمعنى محاولة عمل تقدير كمّي لقيم تُعَدُّ غير قابلة للتحليل الكمّي في نظر الكثيرين، بما يشمل الرعاة التاريخيين لهذه الموارد. كما أن التنويعات على هذا النوع من تحليل التكلفة والفوائد، في أماكن أخرى وفيما يخص موارد أخرى، يكشف عن أنّ التحليل قد يبدو مختلفًا تمامًا لدى اجرائه على المستوى الوطني أو المحلي أو الجهوي، والمستويات الأخيرة هي التي تقع في القلب من النهج الذي ندعو إليه هنا.<a href="#note24"><sup>24</sup></a> إنّ المناجم، التي قد تمثّل جزءًا صغيرًا نسبيًا من اقتصاد الدولة، قد تكون لها آثار تحويلية كبيرة على السياقات الاجتماعية-البيئية الجهوية أو المحلية وعلاقات القوة ذات الصلة. وعادة ما يتمّ تجاهل مراعاة هذا التأثير التحويلي (أي القادر على إحداث تحولات كبيرة)  لكونهه محلي أو ضيق النطاق، أو كأنه مجرد مطلب من مطالب السكان المحليين غير المعقولة وغير القائمة عن علم وبيّنة، وهُم السكان الذين يُنظر إليهم انطلاقًا من فكرة أنه من الضروري ان يتحملوا الكلفة الحتمية للانتقال الحتمي. ولا يعتمد الانتقال العادل ببساطة على الإقرار بوجود هذه المطالب أو تحسين توزيع مزايا وفوائد الطاقة المتجددة، إنما يشمل أيضًا توفير الجبر والتعويض على موجات الاستلاب والحرمان من الاستثمارات السابقة. كما يعتمد الانتقال العادل على إعادة التفكير في لماذا وكيف يُطلب من هذه المناطق مرة أخرى أن تتحمّل مرّة أخرى عبء إمداد المستهلكين الأثرياء بالخدمات في أماكن أخرى.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/6_Social-mobilization-and-shared-political-claims-across-extraction-and-renewable-energy.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-44 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/6_Social-mobilization-and-shared-political-claims-across-extraction-and-renewable-energy.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-88 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-20 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;"><strong>الحراك الاجتماعي والمطالب السياسية المشترَكة عبر الاستخراج والطاقة المتجددة </strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-45 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-89 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-90 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-27" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بالنسبة للمطالبين والمدافعين عن الانتقال العادل، قد يكون أحد المؤشرات الأولى على أن الطاقة المتجددة ربما تُكرّر أوجه لامساواة الماضي الخاصة بالتعدين، هو التشابهات في أنماط الحراك الاجتماعي عبر القطاعيْن. في الجنوب الشرقي المغربي، عبّر كُلٌ من المشاركين والمسؤولين  صراحة عن هذه المقارنات في الاحتجاجات المحيطة بأعمال NOORo والمناجم بالمنطقة. يجب أن يتجاوز التحليل الشامل لهذه التشابهات مجرد ملاحظة أنّ سكان الريف كانوا يعانون دائمًا من التهميش وسوف يستمر استلابهم من قبل النُهُج المهيمنة لقطاع الطاقة المتجددة. هذه ملاحظة مهمة، لكنها لا تجيب على سؤال لماذا تتكرّر تواريخ الاستلاب نفسها. فلا هي تسمح بالتعبير عن قدرة وإرادة سكان الريف ولا هي توضح مدى التباس وتداخل علاقتهم بالنمط الاستخراجي أو إنتاج الطاقة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">هناك عدّة سبل يمكن من خلالها لنوعيْ الاستخراج (الطاقة المتجددة والتعدين) أن يعمّقا اللامساواة. يركّز مشروع البحث العَملي في جنوب شرق المغرب الذي بدأ في خريف 2021  على: 1) عملية تطبيع وترسيخ اعتمادية الاقتصاد السياسي الجهوي على تصدير الثروة في ظل حد أدنى من إعادة الاستثمار لصالح الناس. و 2) الخطابات المهيمنة التي تحاجج بضرورة أن &#8220;يضحي&#8221; السكان المهمَّشون بمواردهم أو بسلامتهم لصالح التنمية الوطنية أو الانتقال نحو الطاقة النظيفة. وفي الوقت نفسه، فإن التحليل الذي ينبع  أساسًا من الواقع، لا يفترض أنّ الاستخراج هو المحرك الوحيد – أو حتى الأهم – للسياسة المحلية والجهوية. فنوعي المشروعات مرتبطان بفسيفساء معقدة من المطالب السياسية التي تتجاوز التعدين أو الطاقة. السياسة الريفية، مثل السياسة في أي مكان، متعددة الجوانب والأبعاد، ويُموْضع الناس هذه المشاريع في نطاق مطامح وأولويات مختلفة ومتنافسة في أحيان كثيرة. توثيق هذه المطالب المتنوعة يوضح كيف ولماذا يحتشد سكان المناطق الريفية بالشكل الذي يفعلونه، ولماذا يتعاملون مع أشكال التعبير السياسي الأخرى إلى جانب الاحتشاد والاحتجاج.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن فهم وجود سياق أعرض لسياسة النمط الاستخراجي يعني فهم السطوة الشديدة أحيانًا للدولة والشركات لكنه لا يعني افتراض وجود نتائج حتمية للنمط الاستخراجي. لا يقتصر الأمر على ممارسة السكان لإرادتهم وقدرتهم على المقاومة والرد، بل إنهم أيضًا يتفاوضون ويستغلون وجود المشاريع الكبيرة في صياغة مشاريعهم السياسية الخاصة بهم أيضًا. هذه المقاربة تقرّ أيضًا بإمكانية وجود الاختلافات الداخلية فيما بين الدولة والشركات، وتتعامل بجدية مع العوالم &#8220;الأخلاقية&#8221; للأطراف.<a href="#note25"><sup>25</sup></a> إن قلة من الناس الذين يعيشون في وحول مناطق الاستخراج في المغرب يصفون أطرافًا ومؤسسات &#8220;طيبة&#8221; أو &#8220;شريرة&#8221; في نطاق عمليات الاستخراج، ما يعكس التعقد والتنوع في هذه المشاريع. تؤدّي هذه التعقيدات  إلى &#8220;إرادات وقدرات متعددة ومتنوعة&#8221; في أوساط السكان والعمال الذين قد لا تمتزج انتقاداتهم للمشاريع أو أهدافهم حولها بسهولة، إن امتزجت من الأساس، مع تأطير الحركات الاجتماعية.<a href="#note26"><sup>26</sup></a></p>
<p><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إنّ ردّ الفعل الشعبي على النمط الاستخراجي متعدد ومتنوع بدوره، من حركات المقاومة المنظمة إلى التشظي الاجتماعي الذي يؤدي إلى النزاعات العنيفة.<a href="" name="_ednref1">[27]</a> وفي جنوب شرق المغرب، أثارت احتجاجات احتلال منجم إميضر خيال الكثير من المغاربة والمراقبين الدوليين، بالنظر إلى ذلك المزيج المتقن والمستند إلى ثقافة المكان في الوقت نفسه، من توظيف المخيال الشعبي والخطابات المعولمة في الوقت نفسه، في عملية المقاومة. وكانت احتجاجات منجم كوبالت بوازار وتلك الخاصة بمنشأة NOORo بدورها ملهمة لنشطاء الحركات الاجتماعية والمراقبين. لكن ليست هذه إلا بعض الأعمال وردود الفعل، وهناك غيرها كان أقل بروزًا وظهورًا لأعين من لا يفهمون جيدًا ممارسات السياسة الريفية في جنوب شرق المغرب.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن غرس النمط الاستخراجي وأعماله في سياق المطالب الأعرض المحيطة بالأرض والسيطرة على الموارد والتمثيل السياسي للناس، يجلب لأنظارنا عدة أشكال من الممارسات السياسية، لا سيما في المناطق التي لا تعد الحركات الاجتماعية أو المقاومة الصريحة بارزة وظاهرة فيها.<a href="#note28"><sup>28</sup></a> حتى الإخفاقات – في مشاريع الاستخراج أو الحراك الاجتماعي – يمكن أن &#8220;تنتج سياسة&#8221;، إذ تمكّن السكان من بناء تحالفات أو خبرات أو تغذية خبراتهم في مشاريعهم السياسية المتنوعة.<sup><a href="#note29">29</a> </sup>على سبيل المثال، في حين تمّ تفكيك اعتصام إميضر  في 2020، فإن الجهود القائمة منذ عشر سنوات تقريبًا على صلة بالمنجم لا يمكن اعتبارها إخفاقًا. كان هذا واحدًا من عدة أشكال للتعبير السياسي غيّرت من السياسية المحلية والجماعية حول المنجم، كما يظهُر من تغيّر الكوادر نحو بروز مسؤولين منتَخَبين أصغر سنًا خلال انتخابات الجماعات في الدورتين الأخيرتين. قد يعمل السكان أيضًا على التغيير عبر نطاقات زمنية وأهداف تختلف عن تلك الخاصة بحركة العدالة المناخية. مثلما يمكن للاستخراج أن يؤدي إلى &#8220;عنف بطيء&#8221;، فإن الحراك البيئي للفقراء، وغير ذلك من التدخلات السياسية في جعبتهم، يمكن أن يَحدث على امتداد فترات زمنية مطولة.<a href="#note30"><sup>30</sup></a><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كما أن هذا النهج يتفادى الحكم المسبق على كيف يجب أن يتعامل السكان مع النمط الاستخراجي. ربما يختارون عمل توازن بين الانتقاد والرغبة في التنمية وفرص العمل التي قد يجلبها مشروع طويل الأجل والرابطة العاطفية عند الناس بالتعدين وارتباطه بالهوية.<a href="#note31"><sup>31</sup></a> يشير البحث الأوّلي حول النزاعات على الموارد في المناطق الريفية بالمغرب إلى أنّ التعدين والطاقة المتجددة يعمّقان من اللامساواة، لكن يمكن للناس  استخدام هذه الخلافات في تصور وتجربة أشكال جديدة من السياسة أو الحكم المحلي في المناطق الريفية. هذا الخيال الجديد يمكن اعتباره &#8220;سياسة شعبية مستجدة/طارئة&#8221;، تشمل أشكالًا &#8220;لا حراكية&#8221; من القدرة السياسية للناس.<a href="#note32"><sup>32</sup></a> أي أنّ على المدافعين عن الانتقال العادل أن يستمعوا إلى الناس ويفهموا تعدد أهدافهم ويُقرّوا بأشكال العمل المفضلة لديهم، بدلًا من إملاء أطر تحليلية مسبقة عليهم تُحبّذ نُهُج الحركات الاجتماعية المنظمة.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">حتى المقاومة قد لا تكون متفقة مع الخطابات البيئية السائدة، إذ أنّ بعض الجماعات تعتمد على ممارسات عرفية/تقليدية أو غير سياسية في الظاهر، في التعبير عن مطالبهم السياسية.<a href="#note33"><sup>33</sup></a> هذا الاحتشاد الاجتماعي &#8220;اللا-حراكي&#8221; قد يمثل مجموعة نُهج قريبة من الناس، مفيدة في التعامل مع النمط الاستخراجي وتقرّ في الوقت نفسه بعلاقات الناس المعقدة بالمشاريع الكبيرة، فهناك قلة ترفضها من الأساس، مع انتشار الرغبة في إعادة تخيل ما تفعله هذه المشاريع، وكيف تعمل، ولمن تقدّم فوائدها. يشير تاريخ فريق المشروع في البحث والناشطية بالجنوب الشرقي إلى أنّ خطابات العدالة البيئية لا تستهوي الكثير من سكان المنطقة. وتكمن قوة التحليل الذي يجريه الفريق في تعاطيه مع أشكال القدرة السياسية المتعددة، التي تُعَدُّ مفيدة في جعل &#8220;الانتقال العادل&#8221; عملية أقل تجريدًا في نظر الناس، بحيث يصبح ملموسًا أكثر، وله &#8220;مكان&#8221; واضح وراسخ، دون الحاجة لأن يحاكي أو يشابه حركات العدالة البيئية الأخرى لكي يروج لانتقال عادل. وفي الوقت نفسه، فإن هذا الإطار ليس بديلًا عن الحركات الاجتماعية الرسمية أو هو يرفضها. إنما هو يمثل الإقرار بضرورة التعاطي مع الممارسات السياسية المتنوعة والمختلفة التي تسعى لتحقيق الغاية نفسها.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/7_Conclusion.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-46 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/12/7_Conclusion.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-91 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-21 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;">خاتمة</h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-47 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-92 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-93 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-28" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">نظرًا للقوة الغالبة للدولة والشركات والمؤسسات المالية الدولية، فإن فكرة العمل على الإجراءات والقوانين على المستويات المحلية أو الجهوية للتأثير على نتاجات مشاريع الاستخراج قد تبدو مسألة ساذجة. هذا النهج في حد ذاته لن يؤدي إلى انتقال طاقي أو اقتصادي عادل للمغاربة – أو للناس في أي مكان – الذين يعانون من الاستلاب عبر موجات متعاقبة وشديدة من سياسات الاستخراج. إلا أن هذا النهج يمثل خطوة مهمة للانخراط مع السكان الذين يعيشون الواقع المعقد للاستخراج، سواء كمصدر للاستلاب أو كمصدر للتنمية. إن دمقرطة المعرفة حول الاستخراج كنمط للإدارة والحكم يشمل كُلًا من المناجم ومشاريع الطاقة المتجددة هو أحد السبل المطروحة لفهم الناس الذين يعيشون النمط الاستخراجي، بصفتهم شركاء متساوين في الحركات الاجتماعية، سواء تبنًّوا أو لم يتبنّوا أطر المقاومة أو العدالة المناخية. وبالنسبة إلى الباحثين والنشطاء على حدّسواء، فإنّ الإقرار بمختلف أشكال الممارسة السياسية يعني الالتزام بالاشتباك الناقد مع الأطر الخطابية التي يعتمدها وينتهجها الناس أنفسهم. إن فهم التاريخ والديناميات الاجتماعية للمكان، بما يتجاوز عمليات الاستخراج، يعني خلخلة مركزية الاستخراج بصفته القوة السياسية الوحيدة التي تُشكّل حياة الناس. تتشكل قدرتهم على الفعل بالتوازي مع علاقات القوة المختلة التي تُميّز الشركات ومؤسسات الدولة وتعطيها اليد العليا في هذه التفاعلات.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إلا أنّ تطوير استراتيجيات الانتقال العادل المستندة إلى والمراعية &#8220;للمكان&#8221; ليست عملية مقتصرة على الانخراط المتصل والموسع مع السكان المحليين وبطريقة تفكيرهم وإدارتهم للأمور. إذ أنّ مثل هذا النهج يتيح أيضًا أرضية للتضامن مع الحركات والاستراتيجيات الأخرى بأماكن أخرى، حيث يمْكن استخدام نماذج الاشتباك الناجحة وتكييفها للسياقات الجديدة وجعل بعضها يعضد بعضها الآخر. على ضوء المذكور، فإن النقد المتواصل والاستراتيجيات التراكمية والرؤى طويلة الأجل للنشطاء والسكان في جنوب شرق المغرب تُعتَبَر مكونات ضرورية كل الضرورة في سياق جهود الانتقال العادل في المغرب وشمال أفريقيا، لا تقل أهمية عن أية مكونات أخرى في حركة العدالة المناخية.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-48 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-94 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-22 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">نبذة عن الكاتب/ة</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-49 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-95 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-96 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-29" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl"><strong>كارين ريغنال</strong> هي باحثة أنثروبولوجيا ثقافية وأستاذة مساعدة في جامعة كنتاكي بالولايات المتحدة. يركز بحثها على سياسة الأراضي والريفية وإدارة الموارد الطبيعية في واحات المغرب بمنطقة شمال الصحراء ومناطق الأبلاش بالولايات المتحدة. نفّذت الباحثة بحوثًا ميدانية إثنوغرافية وتعاونات مع باحثين من عدة حقول معرفية، وتركز حاليًا على دعم الشبكات الشعبية في المجتمعات الريفية، مع العمل نحو الانتقال الطاقي والاقتصادي.</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-97 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-50 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-98 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-23 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">تشكّرات</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-51 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-99 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-100 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-30" style="--awb-text-transform:none;"><p style="text-align: center;">.تم نشر هذه المقالات بدعم من مؤسسة فريدريش إيبرت</p>
<p dir="rtl" style="text-align: center;">لا تتحمل مؤسسة فريدريش إيبرت مسؤولية المحتوى، حيث يكون ذلك المسؤولية الكاملة المؤلفين.</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter size-medium wp-image-15039" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg" alt="" width="300" height="172" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-18x10.jpg 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-200x114.jpg 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-400x229.jpg 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-600x343.jpg 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-768x440.jpg 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-800x458.jpg 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO.jpg 945w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-101 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-52 fusion-flex-container notes nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:5%;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-margin-top:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-102 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="accordian fusion-accordian" style="--awb-border-size:1px;--awb-icon-size:14px;--awb-content-font-size:17px;--awb-icon-alignment:right;--awb-hover-color:rgba(250,250,250,0.1);--awb-border-color:#ffffff;--awb-background-color:#ffffff;--awb-divider-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-divider-hover-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-icon-color:#ffffff;--awb-title-color:#43b3ae;--awb-content-color:#000000;--awb-icon-box-color:#181b20;--awb-toggle-hover-accent-color:#181b20;--awb-title-font-family:&quot;Open Sans&quot;;--awb-title-font-weight:700;--awb-title-font-style:normal;--awb-title-font-size:18px;--awb-title-line-height:1.34;--awb-content-font-family:&quot;Merriweather&quot;;--awb-content-font-style:normal;--awb-content-font-weight:300;"><div class="panel-group fusion-toggle-icon-right fusion-toggle-icon-boxed" id="accordion-16953-3"><div class="fusion-panel panel-default panel-8f9ca5312e8fe474a fusion-toggle-no-divider fusion-toggle-boxed-mode" style="--awb-title-color:#43b3ae;"><div class="panel-heading"><h4 class="panel-title toggle" id="toggle_8f9ca5312e8fe474a"><a class="active" aria-expanded="true" aria-controls="8f9ca5312e8fe474a" role="button" data-toggle="collapse" data-target="#8f9ca5312e8fe474a" href="#8f9ca5312e8fe474a"><span class="fusion-toggle-icon-wrapper" aria-hidden="true"><i class="fa-fusion-box active-icon awb-icon-minus" aria-hidden="true"></i><i class="fa-fusion-box inactive-icon awb-icon-plus" aria-hidden="true"></i></span><span class="fusion-toggle-heading">Notas</span></a></h4></div><div id="8f9ca5312e8fe474a" class="panel-collapse collapse in" aria-labelledby="toggle_8f9ca5312e8fe474a"><div class="panel-body toggle-content fusion-clearfix">
<p><sup><a id="note1"></a>1 </sup>Rignall, K. (2016) ‘Solar power, state power, and the politics of energy transition in pre-Saharan Morocco’, <em>Environment and Planning</em> A 48: 540–557.</p>
<p><sup><a id="note2"></a>2 </sup>Bogaert, K. (2016) <span style="font-weight: 400;">‘Imider vs. COP22: Understanding climate justice from Morocco’s peripheries’, </span><i><span style="font-weight: 400;">Jadaliyya</span></i><span style="font-weight: 400;">, 21 novembre. Disponible sur :  </span><a href="https://www.jadaliyya.com/Details/33760/Imider-vs-COP22-Understanding-Climate-Justice-from-Morocco%25E2%2580%2599s-Peripheries"><span style="font-weight: 400;">https://www.jadaliyya.com/Details/33760/Imider-vs-COP22-Understanding-Climate-Justice-from-Morocco’s-Peripheries</span></a><span style="font-weight: 400;">; El Kahlaoui, S. et Bogaert, K. (2019) ‘Politiser le regard sur les marges: Le cas du mouvement “sur la voie 96” d’Imider’, </span><i><span style="font-weight: 400;">L&#8217;Année du Maghreb</span></i><span style="font-weight: 400;"> 21: 181–191; Hamouchene, H. (2016) ‘The Ouarzazate solar plant in Morocco: Triumphal “green” capitalism and the privatization of nature’, </span><i><span style="font-weight: 400;">Jadaliyya</span></i><span style="font-weight: 400;">,</span> <span style="font-weight: 400;">23 mars 2016. Disponible sur : </span><a href="https://www.jadaliyya.com/Details/33115"><span style="font-weight: 400;">https://www.jadaliyya.com/Details/33115</span></a> <span style="font-weight: 400;">; Aoui, A., El Amrani, M.A., et Rignall, K. (2020) ‘Global aspirations and local realities of solar energy in Morocco’, </span><i><span style="font-weight: 400;">Middle East Research and Information Project</span></i><span style="font-weight: 400;">, 6 octobre 2020 .</span></p>
<p><sup><a id="note3"></a>3 </sup>Sowers, J. (2018) ‘Environmental activism in the Middle East and North Africa’, in H. Verhoeven (ed.) <em>Environmental Politics in the Middle East: Local struggles, global connections</em>. London, UK: C. Hurst &amp; Co. pp. 27–53.</p>
<p><sup><a id="note4"></a>4 </sup>Benidir, M. (2021) <span style="font-weight: 400;">‘Courtage, compensation et reproduction de la décharge : </span><span style="font-weight: 400;">La réparation communautaire et le développement des zones minières dans le Sud-Est marocain</span><span style="font-weight: 400;">’, </span><i><span style="font-weight: 400;">International Development Policy</span></i><span style="font-weight: 400;"> 13(1). Disponible sur :  </span><a href="https://journals.openedition.org/poldev/4451"><span style="font-weight: 400;">https://journals.openedition.org/poldev/4451</span></a><span style="font-weight: 400;">. (Consulté le 15 novembre 2021). </span></p>
<p><sup><a id="note5"></a>5 </sup><span style="font-weight: 400;">La société mère, Managem, est cotée à la bourse de Casablanca, et est elle-même une filiale de la holding royale Al Mada. </span></p>
<p><sup><a id="note6"></a>6 </sup>Bogaert, K. (2015) ‘The revolt of small towns: The meaning of Morocco&#8217;s history and the geography of social protests’, <em>Review of African Political Economy</em> 42(143): 124–140.</p>
<p><sup><a id="note7"></a>7 </sup>Aoui, El Amrani, and Rignall. (2020) ‘Global aspirations and local realities of solar energy in Morocco’.</p>
<p><sup><a id="note8"></a>8 </sup>Bouimezgane, O. (2016) <span style="font-weight: 400;">‘Développement des zones minières et le mouvement des habitant·es : Cas du sud-est’, Mémoire de master. Agadir, Maroc. Université Ibnou Zohr; Oubenal, M. (sous presse) &#8216;Émergence de l’agriculture d’exportation et transformation socio-économique dans le Sous’.</span></p>
<p><sup><a id="note9"></a>9 </sup>Blondeel, M. M.J. Bradshaw, G. Bridge, and C. Kuzemko. (2021) ‘The geopolitics of energy system transformation: A review’, Geography Compass (15)7. Available at <a href="https://doi.org/10.1111/gec3.12580">https://doi.org/10.1111/gec3.12580</a>; Huber, M. T. and McCarthy, J. (2017) ‘Beyond the subterranean energy regime? Fuel, land use and the production of space’, Transactions of the Institute of British Geographers 42: 655–668.</p>
<p><sup><a id="note10"></a>10 </sup>Carafa, L., Frisari, G., and Vidican, G. (2016) ‘Electricity transition in the Middle East and North Africa: A de-risking governance approach’, <em>Journal of Cleaner Production</em> 128: 34–47.</p>
<p><sup><a id="note11"></a>11 </sup>Cantoni, R. and Rignall (2017) ‘Kingdom of the sun: A critical, multiscalar analysis of Morocco’s solar energy strategy’, <em>Energy Research and Social Science</em> 51: 20–31. <span style="font-weight: 400;"> Voir aussi Hamouchene, H. (2021) ‘L’hydrogène vert : la nouvelle ruée vers l’Afrique du Nord ’, </span><i><span style="font-weight: 400;">Chronique de Palestine</span></i><span style="font-weight: 400;">, 23 novembre 2021. Disponible sur :  </span><a href="https://www.chroniquepalestine.com/hydrogene-vert-nouvelle-ruee-vers-afrique-du-nord/"><span style="font-weight: 400;">https://www.chroniquepalestine.com/hydrogene-vert-nouvelle-ruee-vers-afrique-du-nord/</span></a><span style="font-weight: 400;">  (Consulté le 7 octobre 2022).</span></p>
<p><sup><a id="note12"></a>12 </sup>Cantoni and Rignall (2017) ‘Kingdom of the sun’.</p>
<p><sup><a id="note13"></a>13 </sup>Daumas, L. (2019) <span style="font-weight: 400;">‘Le secteur de l&#8217;énergie renouvelable au Maroc : concentration aux mains du secteur privé’, Comité pour l’Abolition des dettes illégitimes (CADTM). Disponible sur :  </span><a href="https://www.cadtm.org/Le-secteur-de-l-energie"><span style="font-weight: 400;">https://www.cadtm.org/Le-secteur-de-l-energie</span></a><span style="font-weight: 400;"> (Consulté le 1 décembre 2021); Escribano, G. (2019) ‘The geopolitics of renewable and electricity cooperation between Morocco and Spain’, </span><i><span style="font-weight: 400;">Mediterranean Politics</span></i><span style="font-weight: 400;"> 24(5): 674–681.</span></p>
<p><sup><a id="note14"></a>14 </sup>Aoui, El Amrani, and Rignall. (2020) ‘Global aspirations and local realities of solar energy in Morocco’.</p>
<p><sup><a id="note15"></a>15 </sup>Poonia, G. (2021) ‘How the rise of copper reveals clean energy’s dark side’, <em>The Guardian</em>, 9 N<span style="font-weight: 400;">ovembre. Disponible sur :  </span><a href="https://www.theguardian.com/us-news/2021/nov/09/copper-mining-reveals-clean-energy-dark-side"><span style="font-weight: 400;">https://www.theguardian.com/us-news/2021/nov/09/copper-mining-reveals-clean-energy-dark-side</span></a><span style="font-weight: 400;">. (Consulté le 10 novembre 2021).</span></p>
<p><sup><a id="note16"></a>16 </sup>El Attilah, A., Souhassou, M., and El Morjani, Z. (2018) ‘Le cadre législatif de l’exploration et la recherche minière au Maroc entre le Dahir de 1951 et la loi 33 -13’, <em>International Review of Economics, Management and Law Research</em> 1(1). <span style="font-weight: 400;">Disponible sur :  </span><a href="https://revues.imist.ma/index.php/IREMLR/article/view/12679"><span style="font-weight: 400;">https://revues.imist.ma/index.php/IREMLR/article/view/12679</span></a><span style="font-weight: 400;"> (Consulté le 15 novembre 2021).</span></p>
<p><sup><a id="note17"></a>17</sup>Akesbi, N. (2011) ‘Le Plan Maroc Vert : Une analyse critique’, in A. Akesbi, N. Akesbi, K. Askour, W. Benaabedlaali, N. El Aoui, A. El Houmaidi, S. Hamchane et al. (eds.) <em>Questions d’Économie Marocaine</em>. Rabat: Presses Univérsitaires du Maroc. pp. 9–48.</p>
<p><sup><a id="note18"></a>18 </sup>Rignall, K. (2021) <em>An Elusive Common: Land, politics, and agrarian rurality in a Moroccan oasis</em>. Ithaca, NY: <span style="font-weight: 400;"> Presses universitaires de Cornell</span>.</p>
<p><sup><a id="note19"></a>19 </sup>Rignall (2016) ‘Solar power, state power, and the politics of energy transition in pre-Saharan Morocco’.</p>
<p><sup><a id="note20"></a>20 </sup>Aoui, El Amrani, and Rignall (2020) ‘Global aspirations and local realities of solar energy in Morocco’; Blagley, D. and Rignall, K. (In press) ‘Land tenure in Morocco: Colonial legacies, contemporary struggles’, in H. Chitonge and R. Harvey (eds.) <em>Land Tenure and Reform in Africa: Addressing challenges and complexities</em>. Cham, Switzerland: Springer Nature.</p>
<p><sup><a id="note21"></a>21 </sup>Veltmeyer, H., and Petras, J. (eds.) (2014) <em>The New Extractivism: A post-neoliberal development model or imperialism of the twenty-first century?</em> Londres: Zed Books.</p>
<p><sup><a id="note22"></a>22 </sup>Rignall, K, L. Shade, C. Starr, and L. Tarus (In press) ‘The role of land in a just transition’, in S. Scott and K. Engle (eds.) <em>A Just Transition in Appalachia</em>. <span style="font-weight: 400;">Lexington, Presses universitaires du Kentucky</span>.</p>
<p><sup><a id="note23"></a>23 </sup>For an introduction, see Sachs, J. D., and Warner, A. M. (2001) ‘The curse of natural resources’, <em>European Economic Review</em> 45(4): 893–906; Van der Ploeg, F. (2011) ‘Natural resources: Curse or blessing?’ <em>Journal of Economic Literature</em> 49(2): 366–420.</p>
<p><sup><a id="note24"></a>24 </sup>See, for example, Stratford. D., and Walker, A. (2017) ‘Coal mining and the resource curse in the eastern United States’, <em>Journal of Regional Science</em> 57(4): 568–590.</p>
<p><sup><a id="note25"></a>25 </sup>High, M. and Smith, J. (2019) ‘Introduction: The ethical constitution of energy dilemmas’, <em>Journal of the Royal Anthropological Institute</em> 25(S1: Special Issue: Energy and Ethics?): 9–28; Li, F. (2016) ‘In defense of water: Modern mining, grassroots movements, and corporate strategies in Peru’, <em>Journal of Latin American and Caribbean Anthropology</em> 21(1): 109–129.</p>
<p><sup><a id="note26"></a>26 </sup>Rolston, J. S. (2013) ‘Specters of syndromes and everyday lives of energy workers in Wyoming’, in S. Strauss, S. Rupp, and T. Love (eds.) <em>Cultures of Energy: Anthropological perspectives on power</em>. San Francisco: <span style="font-weight: 400;">Presses de la Côte Ouest. pp. 584–592. </span></p>
<p><sup><a id="note27"></a>27 </sup>Jacka, J. K. (2018) ‘The anthropology of mining: The social and environmental impacts of resource extraction in the mineral age’, <em>Annual Review of Anthropology</em> 47: 61–77; Zilliox, S., and Smith, J. M. (2018) ‘Colorado’s fracking debates: Citizen science, conflict and collaboration’, <em>Science as Culture</em> 27(2): 221–241.</p>
<p><sup><a id="note28"></a>28 </sup>Gaventa, J. (2019) ‘Power and powerlessness in an Appalachian valley – revisited’, <em>Journal of Peasant Studies</em> 46(3): 440–456.</p>
<p><sup><a id="note29"></a>29 </sup>Powell, D. (2017) <em>Landscapes of Power: Politics of energy in the Navajo Nation</em>. <span style="font-weight: 400;">Durham, Presses universitaires de Duke. </span>.</p>
<p><sup><a id="note30"></a>30 </sup>Martinez-Alier, J. (2002)<em><span style="font-weight: 400;">L’écologisme des pauvres. Une étude des conflits environnementaux dans le monde. Paris, Les Petits Matins [pour la traduction française]</span><span style="font-weight: 400;">; Nixon, R. (2011) </span><i><span style="font-weight: 400;">Slow Violence and the Environmentalism of the Poor</span></i><span style="font-weight: 400;">. </span></em><span style="font-weight: 400;">Cambridge, Massachussets, Presses universitaires d’Harvard</span>.</p>
<p><sup><a id="note31"></a>31</sup> Bell, S.E. and R. York. (2010) &#8220;Community economic identity: The coal industry and ideology construction in West Virginia.&#8221; <em>Rural Sociology</em> 75:113-143; Filer, C. and M. Macintyre. (2006) ‘Grass roots and deep holes: Community responses to mining in Melanesia.” The Contemporary Pacific 18(2): 215-231.<br />
Bell and York (2010).</p>
<p><sup><a id="note32"></a>32 </sup><span style="font-weight: 400;">Bayat, A. (2013) </span><i><span style="font-weight: 400;">Life as Politics: How ordinary people change the Middle East</span></i><span style="font-weight: 400;">. Stanford, Presses universitaires de Stanford; Rignall (2021) </span><i><span style="font-weight: 400;">An Elusive Common.</span></i></p>
<p><sup><a id="note33"></a>33 </sup>Rignall (2021) <em>An Elusive Common</em>.</p>
</div></div></div></div></div></div></div></div></div></p><p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">ماذا بإمكان منجم قديم أن يُخبرنا عن الانتقال الطاقي العادل؟</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentrss>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/feed</wfw:commentrss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>الانتقال الطّاقي بشمال إفريقيا: حضور الاستعمار الجديد.. مجدداً!</title>
		<link>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras</link>
					<comments>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubdate>Wed, 26 Jul 2023 12:47:13 +0000</pubdate>
				<category><![CDATA[Exclude from Home Page]]></category>
		<category><![CDATA[FR Transition Juste]]></category>
		<category><![CDATA[Just transition in North Africa]]></category>
		<guid ispermalink="false">https://longreads.tni.org/?p=16943</guid>

					<description><![CDATA[<p>الانتقال الطّاقي بشمال إفريقيا<br />
حضور الاستعمار الجديد.. مجدداً!<br />
حمزة حموشان</p>
<p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">الانتقال الطّاقي بشمال إفريقيا: حضور الاستعمار الجديد.. مجدداً!</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-53 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-103 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-104 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div ><a class="fusion-button button-flat button-small button-custom fusion-button-default button-4 fusion-button-default-span fusion-button-default-type" style="--button_accent_color:#ffffff;--button_accent_hover_color:#ffffff;--button_border_hover_color:#ffffff;--button_gradient_top_color:#43b3ae;--button_gradient_bottom_color:#43b3ae;--button_gradient_top_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);--button_gradient_bottom_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);" target="_self" href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/"><span class="fusion-button-text">Read in English</span></a></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-105 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div align="right";><div class="printfriendly pf-button  pf-alignleft">
                    <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras?pfstyle=wp" rel="nofollow" onclick="" title="Printer Friendly, PDF & Email">
                    <img decoding="async" class="pf-button-img" src="https://cdn.printfriendly.com/buttons/printfriendly-pdf-button.png" alt="Print Friendly, PDF & Email" style="width: 112px;height: 24px;"  />
                    </a>
                </div></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-106 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-107 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-108 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-31" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن الجائحةَ الراهنة، المندرجةَ ضمن ما نجتازُ من أزمةٍ إجمالية متعددةِ الأبعاد، تدلُّ على أن ما نعيشُ حاليا شعورٌ مسبق بأسوأ الأمور القادمة ما لم نَّتخذ التدابيرَ اللازمة لتطبيق حلولٍ عادلة للأزمة المناخية الراهنة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لقد باتتْ آثارُ تغير المناخ واقعاً مُعاشاً في شمال أفريقيا وغرب آسيا، وهي تُقوِّضُ الأسس الاقتصادية-الاجتماعية والايكولوجية للحياة في المنطقة. وينزلُ وقْعُ هذه الأثار بنحو غير متناسب على كاهل الأشخاص المهمشين في المجتمع، لا سيما صغارِ المزارعين ومربّي الماشية والصيادين. ويضطرُ بعض الأشخاص إلى مغادرة أراضيهم، بسبب الجفافِ والعواصف الشتوية الأشد قوةً وتواتراً في كل موسم جديد، وزحفِ الصحراء وارتفاعِ مستوى البحار. المحاصيلُ غير كافية ومخزوناتُ المياه في انخفاض؛ ما يؤثر بقوة على إنتاج الأغذية<a href="#note1"><sup>1</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> وتتطلبُ مواجهةُ هذه الأزمةِ المناخيةِ العالميةِ تقليصاً صارماً سريعاً لانبعاثات الغازات الدفيئة، ونعرفُ أن النظامَ الاقتصادي الراهنَ يُقوِّض أنظمةَ بقاءِ الحياة على الكوكب، وسينتهي إلى انهيار. لذا بات الانتقال نحو الطاقات المتجددة أمرًا محتوماً. بيْدَ أن هكذا انتقالاتٍ من شأنها أن تُبقيَ ممارساتِ الاستغلال وسلبِ الملكية ذاتها، معيدةً بذلك إنتاجَ أوجهِ انعدام العدالة، ومعمقةً الاقصاءَ الاقتصادي-الاجتماعي. لذلك قبل الحديث عن المشاريع الخضراء بحد ذاتها، يجدر بنا التساؤلُ عن أُطرِ تصورِ الانتقالٍ الطاقويٍّ وخياراته لتفادي التحوّلات &#8220;غير العادلة&#8221; والأوجهَ الإشكاليةَ للطاقات المتجددة التي يغطّي عليها الخطابُ الرسمي.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/1.‘Green-colonialism-and-‘green-grabbing-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-54 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/1.‘Green-colonialism-and-‘green-grabbing-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-109 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-24 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">&#8220;الاستعمار الأخضر&#8221; و&#8221;الاستحواذ أخضر&#8221;</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-55 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-110 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-111 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-32" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">عادة ما توصف الصّحراء بأنها أرض شاسعة، وخالية وذات كثافة سكانية منخفضة، وأنها جنّة للطاقة المتجددة، وبالتالي تمثّل فرصة ذهبية لتزويد أوروبا بالطاقة الرّخيصة حتى تتمكن من مواصلة نمط حياتها الاستهلاكي الباهظ والمفرط. هذا السّرد مخادع لأنه يتجاهل مسائل الملكية والسيادة ويخفي علاقات الهيمنة والسيطرة العالمية المستمرة التي تُسهّل نهب الموارد وخوصصة المشترك، مما يعزز الطرق غير الديمقراطية والإقصائية في التعامل مع الانتقال الطاقي.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تُظهر أمثلة من منطقة شمال إفريقيا كيف تتم إعادة إنتاج الاستعمار الطاقي والممارساتِ الاستخراجية حتى في عمليات التحول إلى الطاقة المتجدّدة، في ما يطلق عليه &#8220;الاستعمار الأخضر&#8221; أو &#8220;الاستحواذ الأخضر&#8221;. إذا كان ما يهمّنا فعلاً ليس مجرد أي نوع من الانتقال بل &#8220;انتقال عادل&#8221; يفيد الفقراء والمهمّشين في المجتمع، بدلاً من تعميق إقصائهم الاجتماعي والاقتصادي، فهذه الأمثلة والديناميات تثير الكثير من المخاوف.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">قبل التطرق لهاته الأمثلة، نود أن نقدم تعريفاً موجزاً لـ&#8221;الاستعمار الأخضر&#8221; و&#8221;الاستحواذ الأخضر&#8221;.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">المقصود بمفهوم &#8220;الاستعمار الأخضر&#8221; هو استمرارُ العلاقات الاستعمارية القائمةِ على النهب ونزعِ الملكية (وكذا تجريدِ الآخر من إنسانيته) ونقلِ الكُلفة الاجتماعية والبيئية الى البلدان والشعوب الطرفية، لكن ذلك يجري هذه المرة باسم الانتقال الأخضر نحو الطاقات المتجددة. ونحن نواجهُ في الواقع النظامَ ذاتَه، لكن مع مصدر طاقة مغاير: نَقلونا من المحروقات الأحفورية إلى الطاقة الخضراء، فيما يجري الحفاظُ على نفس نماذجِ الإنتاج والاستهلاك شديدةِ الكثافة الطاقوية، وتبقى بلا تغيير نفسُ البنيات السياسية والاقتصادية والاجتماعية المولدةِ للتفاوتات والِإفقار ونزعِ الملكية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وقد اخترع باحثون وناشطون آخرون مفهومَ &#8220;الاستحواذ الأخضر&#8221;، في إحالة إلى ديناميات الاستحواذ على الأراضي في إطار برامج خضراء مزعومةٍ<a href="#note2"><sup>2</sup></a>. وبعبارات أخرى، يتمّ الاستيلاء على الأراضي والموارد لغايات بيئية مزعومة، منها مشاريع المحافظة على البيئة تنزع الأراضي فيها من جماعات السكان المحلية ومصادرة أراض جماعية لإنتاج الوقود الحيوي وتشييد محطات لإنتاج طاقة شمسية وأخرى ريحية على أراض زراعية ورعوية دون موافقة السكان المحليين.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يقوم الانتقالُ العالمي واللامتكافئُ نحو الطاقات المتجددة، الجاريُ حاليا بصورة رئيسية في بلدان الشمال، على استخراج مستمر لمعادن أساسية ونادرة (من قبيل الكوبالت، وليتيوم، والنحاس، والنيكل، إلخ) بقصد صنع الألواح الشمسية ومولدات الطاقة الريحية وطاحونات الهواء والبطاريات الكهربائية. ما مصدرُ هذه الموارد؟ إنها جمهورية كونغو الديمقراطية، وبوليفيا، وتشيلي والمغرب (على سبيل المثال لا الحصر)، حيث سيحتدُّ تدميرُ البيئة واستغلالُ العمال.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لقد وُضِعَتْ اقتصادياتُ بلدانِ الأطراف في الجنوب في موقع الخاضعٍ، ضمن قسمةِ العمل الدولية غير العادلة بنحو عميق: من جهة، هي مزوِّدٌ بالموارد الطبيعية واليد العاملة الرخيصة، وهي من جهة أخرى سوق للاقتصاديات المصنعة ذات التكنولوجيا العالية. تبعاً لذلك، يتطلبُ تجاوزُ المحروقاتِ الأحفورية تفحصاً عن كثب للروابط بين هذه الأخيرة والاقتصاد بالمعنى الواسع، وتناولَ علاقات السلطة والتراتبيات في النظام الطاقوي العالمي<a href="#note3"><sup>3</sup></a>. يستلزم هذا كذلك اعترافاً بكون بلدان الجنوب مازالت مستغلة بنحو منظّم من قبل اقتصاد استعماري وإمبريالي قائم على نهب مواردها وترحيل كثيف للثروات من الجنوب إلى الشمال.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/2.Energy-transition-dispossession-and-grabbing-in-Morocco-1024x580.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-56 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/2.Energy-transition-dispossession-and-grabbing-in-Morocco-1024x580.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-112 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-25 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">الانتقال الطاقي، والسلب والاستحواذ في المغرب</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-57 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-113 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-114 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-33" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">نتناول أولاً مثال المغرب، الأكثر تقدماً في انتقاله الطاقوي، فنجد أن الرباط وضعت نصبَ عينيها رفعَ حصتها من الطاقة المتجددة إلى ما يفوق نسبة 50% في أفق العام 2030. لكن فشلت محطة الطاقة الشمسية في ورزازات، التي انطلقت في الإنتاج سنة 2016، في تحقيق أي مظهر من مظاهر العدالة للمجتمعات الرعوية – الزراعية الأمازيغية التي استُخدِمت أراضيها دون موافقتها على إقامة المحطّة على مساحة 3000 هكتار<a href="#note5"><sup>5</sup></a>. أضف إلى ذلك ديون بقيمة 9 مليارات دولار أمريكي من البنك الدولي وبنك الاستثمار الأوروبي وغيرهما، مدعومة بضمانات حكومية مغربية، ممّا يعني خطر زيادة الديون العموميّة لبلد مثقل أصلاً بالديون. ويسجلُ المشروع، منذ انطلاقه في العام 2016، عجزاً سنوياً يبلغ زهاء 80 مليون يورو يتم سدُّه بأموال عمومية. أخيراً، يستخدم المشروع الطاقة الحرارية المُركَّزة (CSP) التي تتطلب استخداماً مكثّـفاً للمياه من أجل تبريد النظام وتنظيف الألواح الشمسية. وإن تغيير وجهةَ الماء عن غايات الاستهلاك والزراعة، في منطقة شبه جافة كورزازات، لفضيحة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ولنا في نور ميدلت، الطور الثاني من خطة طاقة المغرب الشمسية، مثالٌ آخر. يرمي المشروع إلى إتاحة قدرة طاقوية أعلى من قدرة محطة ورزازات (مع توقُّع إنتاج 800 ميغاواط في مرحلته الأولى)، وسيمثل أحد أكبر مشاريع الطاقة الشمسية في العالم التي تجمع تكنولوجيا الطاقة الشمسية المركزة مع التكنولوجيا الكهروضوئية (Photovoltaic). في أيار/مايو 2019، فازت مجموعة مؤسّسات متكوّنة من EDF Renewables (فرنسا) ومصدر (الإمارات العربية المتحدة) و Green of Africa (تجمّع مغربي) بعقود بناء وتشغيل المؤسّسة بالشراكة مع الوكالة المغربية للطاقة المستدامة (MASEN) لمدة 25 سنة. تعاقد المشروع حتى الآن على ديون بأكثر من 2 مليار دولار من البنك الدولي والبنك الإفريقي للتنمية وبنك الاستثمار الأوروبي والوكالة الفرنسية للتنمية وبنك التنمية الألماني.<a href="#note6"><sup>6</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بدأ بناء المشروع سنة 2019، بينما كان من المتوقّع بدء الإنتاج سنة 2022 ولكن الأمور تأخرت لأسباب عديدة بما فيها بطء وتيرة العمل على الخطة الشمسية والمشاكل السياسية التي صادفها رئيس الوكالة المغربية للطاقة المستدامة خلال العام الماضي (2021) و كذلك التشنّجات الجيوسياسية بملف علاقات المملكة مع ألمانيا. على كل حال، سيتم تطوير مجمع &#8220;نور ميدلت&#8221; للطاقة الشمسية على مساحة 4141 هكتاراً على هضبة مولوية العليا وسط المغرب، على بعد حوالي 20 كيلومتراً شمال شرق مدينة ميدلت. تتمّ إدارة ما مجموعه 2714 هكتاراً كأراضي جماعية من طرف ثلاث مجموعات أمازيغية زراعية في آيت أوفِلّا وآيت راحو أوعلي وآيت مسعود أوعلي، في حين تمّ تصنيف ما يقارب 1427 هكتاراً كأراض غابية تديرها مجموعات محلّية في الوقت الحالي. تمت مصادرة الأرض من أصحابها سنة 2017 عبر قوانين ولوائح وطنية تسمح بانتزاع الملكية من أجل خدمة &#8220;المصلحة العامة&#8221;.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في تذكرة بالسرد البيئي الاستعماري المستمر الذي يصف الأراضي التي ستتمّ مصادرتها بأنّها هامشية وغير مستَغَلَّة بشكل كاف، وبالتالي متاحة للاستثمار في الطاقة الخضراء، يؤكّد لنا البنك الدولي في دراسة أجريت سنة 2018 &#8220;أنّ التضاريس الرمليّة القاحلة تسمح فقط بنمو النباتات الصغيرة، وأنّ الأرض غير مناسبة لتنمية الزراعة بسبب نقص المياه&#8221;. يواصل تقرير البنك الدولي التّأكيد على أنّ &#8220;الحصول على الأرض لفائدة المشروع لن يكون له أي تأثير على سبل عيش المجتمعات المحلية&#8221;.<a href="#note7"><sup>7</sup></a> ومع ذلك، فإن قبيلة سيدي عياد الرعوية التي كانت تستخدم تلك الأرض لرعي حيواناتها منذ قرون تطرح المسألة من زاوية مختلفة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">صرّح الراعي الشاب حسن الغازي في 2019 لناشط من منظمة &#8220;أطاك&#8221; المغرب:</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">&#8220;مهنتنا هي الرّعي، والآن احتلّ هذا المشروع أرضنا حيث نرعى أغنامنا. إنهم لا يشغّلوننا في المشروع، لكنهم يوظِّفون أجانب. الأرض التي نعيش فيها تمّ احتلالها. إنهم يدمِّرون المنازل التي بنيناها. نحن مقموعون ومنطقة سيدي عياد مضطَهَدة. أبناؤها مضطهدون، وضاعت حقوقهم وحقوق أجدادنا. نطالب المسؤولين بالاهتمام بأوضاعنا وبجهاتنا. نحن غير موجودين بمثل هذه السياسات، والأفضل أن نموت، الأفضل أن نموت!&#8221;<a href="" name="_ftnref1"><sup>[8]</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في هذا السياق، دأب أهالي سيدي عياد على رفض هذا المشروع منذ سنة 2017 عبر العديد من الاحتجاجات، التي أدّت إلى اعتقال سعيد أوبا ميمون في 2019، وهو عضو نقابة صغار الفلاحين وعمال الغابات، وتمّ الحكم عليه بالسجن لمدة 12 شهراً<a href="" name="_ftnref1"><sup>[9]</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كما طالبت النساء من حركة السلاليّات<a href="" name="_ftnref1"><sup>[10]</sup></a>، والتي انطلقت في بدايات سنوات عقد الألفية، بحقّهن في الاستفادة من الأرض في منطقة دراع تافيلالت، وطالبن بتعويضٍ مناسب عن أرض أجدادهن التي أقيمت عليها محطة الطاقة الشمسية. وعلى الرغم من ترهيب السلطات والاعتقالات والحصار، انتشرت الحركة على المستوى الوطني وانضمّت نساء من مختلف المناطق لهذه الحركة تحت راية المساواة والعدالة.</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-115 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/3.Green-colonialism-and-occupation-in-Western-Sahara-1024x587.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-58 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/3.Green-colonialism-and-occupation-in-Western-Sahara-1024x587.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-116 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-26 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">الاستعمار الأخضر بالصحراء الغربية</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-59 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-117 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-118 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-34" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في حين يمكن اعتبار أن بعض المشاريع في المغرب، مثل ورزازات ومحطة ميدلت للطاقة الشمسية،  &#8220;استحواذاً أخضر&#8221; – بمعنى الاستيلاء على أراض وموارد لغايات بيئيّـة مزعومة &#8211; فمن الممكن وصف مشاريع متجددة مشابهة (الطاقة الشمسية وطاقة الرياح) التي تُنجز في أراضي الصحراء الغربية،  بـ&#8221;استعمار أخضر&#8221;، إذ يتمّ تنفيذها رغماً عن الصحراويين، وعلى أرضهم.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في الوقت الحاضر، توجد ثلاث مزارع رياح تعمل بالصحراء الغربية. وهناك رابعة قيد الإنشاء في بوجدور، بينما لا تزال العديد منها في مرحلة التخطيط. تُعدُّ مزارع الرياح هذه جزءاً من أعمال Nareva، وهي شركة لطاقة الرياح تنتمي إلى الشركة القابضة للعائلة المَلكيّة المغربيّة. تجدر الإشارة إلى أنّ 95 في المئة من الطاقة التي تحتاجها شركة الفوسفاط المغربية المملوكة للدولة لاستغلال الاحتياطيات غير المتجددة للفوسفاط بالصحراء الغربية في بوكراع متأتّية من طواحين الهواء<a href="" name="_ftnref1"><sup>[11]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أمّا بخصوص الطاقة الشمسية، ففي تشرين الثاني/نوفمبر 2016، وبموازاة محادثات الأمم المتحدة لقمة المناخ (COP22)، وقَّعت شركة أكوا باور السعودية اتفاقية مع وكالة MASEN لتطوير وتشغيل مجمّع من ثلاث محطات للطاقة الشمسية الكهروضوئية بإجمالي 170 ميغاواط. اثنتان من هذه المحطات التي تشتغل حالياً، بإجمالي 100 ميغاواط، تقعان في منطقة الصحراء الغربية (العيون وبوجدور). أمّا المحطة الثالثة، فهناك خطط لإنشائها في العرقوب بالقرب من الداخلة<a href="" name="_ftnref2"><sup>[12]</sup></a>.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/4.Which-energy-transition-in-Algeria_-Drill-baby-drill-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-60 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/4.Which-energy-transition-in-Algeria_-Drill-baby-drill-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-119 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-27 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أي انتقال طاقي في الجزائر؟ واصل الحفر ياحبيبي!</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-61 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-120 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-121 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-35" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تتحدث الطبقات الحاكمة الجزائرية منذ عقود عمَّا بعد النفط بإثارة مسألة الانتقال نحو الطاقات المتجددة دون إتْيانِ فعلٍ ملموس. وفي الواقع، تُلاحَظ أوجهُ تأخرٍ هامةٍ في تطبيق الخطط الراهنة، ما يُعبر عن غياب أيٍّ رؤيةِ انتقالٍ جديةٍ ومتماسكةٍ. إذْ تتوالى إعلاناتُ الجهات الرسمية وتصريحاتُها، وتظلُّ الوعود حبراً على ورق. إن خُططَ الجزائر الراميةَ إلى بلوغ مقدرة إنتاج طاقة شمسية 15 جيجاوات في أفق العام 2030 غيرُ واقعيةٍ بالنظر إلى كون البلد يحوز مقدرةً شمسيةً في حدود 448 ميجاوات (MW) في متم السنة 2020، حسب الوكالة الدولية للطاقات المتجددة <a href="" name="_ftnref1"><sup>[13]</sup></a>. وحسب كل المصادر جُملةً (بما فيها الطاقة الكهرومائية)، لا تتجاوز قدراتُ الطاقات المتجددة القائمة حاليا 686 ميجاوات. ما أبعدنا إذن عمَّا جري التطبيلُ له في العام 2011، أي بلوغ 22جيجاوات (GW) في العام 2030.  لقد خفضت وزارةُ الانتقال الطاقوي والطاقات المتجددة، المحدثةُ في العام 2020، هذه الأهدافَ إلى 4 جيجاوات في أفق العام 2024، و15 جيجاوات في أفق العام 2035. ومع ذلك، يظلُّ هذا تفاؤلا مُغاليا.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يتعينُ على الجزائر أن تُسرع خُطى التوجه صوب الطاقات المتجددة، لأنَّ اليومَ الذي سيكفِّ فيه الزبائن الأوربيون عن استيراد محروقاتها الأحفورية لأهداف طاقوية قادمٌ. يقوم الاتحاد الأوربي بتوسيعِ انتقاله الطاقوي وتسريعِه، وهذا تحولٌّ أضفتْ عليه الحرب الروسية الأوكرانية طابعَ استعجالٍ. وطبعاً، سيُواصل الاتحادُ الأوربي في الأمد القصير استيرادَ الغاز، وسيُنوِّع مصادره، لكنه سيبذلُ في الأمد البعيد قُصاراه للابتعادِ عن المحروقات الأحفورية. ويُمثِّلُ هذا الواقع خطراً وجودياً على بلدان تظلُّ معتمدة على النفط والغاز كالجزائر. لذلك، ليس الانتقالُ العاجل إلى إنتاج الطاقات المتجددة (أساساً، وبأسبقية للسوق المحلية) بالأمرَ الجيدَ الواجبَ على صعيد إيكولوجي وحسبُ، بل هو أيضاً ضرورةٌ استراتيجيةٌ ومسألةُ حياةٍ أو موتٍ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ولكنّ المنحى العامُّ يتجه صوبَ قدرٍ أكبرَ من إضفاء الليبرالية على (أي تحرير) الاقتصاد، ونحو منحِ القطاع الخاص والمستثمرين الأجانب مزيدا من الامتيازات. وإن أمثلة قوانين المالية لعامي 2020-2021 وقانونِ المحروقات الجديدِ لبليغةٌ بهذا الصدد. فقانونُ المحروقات الجديدُ محابٍ جدا للشركات متعددة الجنسية، إذ يهبها تحفيزاتٍ وامتيازاتٍ أكثرَ. ويُمهد أيضاً طريقَ مشاريعَ مدمرةٍ من قبيل استغلالِ الغاز الصخري في الصحراء وموارد في عرض البحر الأبيض المتوسط.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أما قانونا مالية 2020-2021، فيفتحان الباب للقروض الدولية، ويفرضان تدابيرَ تقشفٍ قاسيةً بإلغاء بعضِ نفقاتِ الدعم. وقد أقدما، باسم حفز الاستثمارات الأجنبية المباشرة، على إعفاء الشركات متعددةِ الجنسية من الجمرك والرسوم، وزادت حصَّتها في الاقتصاد الوطني بإلغاء قاعدة 51/49 المُلزمةِ كلَّ مستثمرٍ أجنبي في الجزائر بالعمل بشراكة مع نظير جزائري يحوز أغلبيةً (على الأقل 51%)، ما خلا في أنشطة معتبرةٍ استراتيجيةً، موغلةً بذلك في نسفِ السيادة الوطنية<a href="" name="_ftnref2"><sup>[14]</sup></a>. والآن، يحل دور قطاع الطاقات المتجددة. ولا ريب أن هكذا قرار هو غير سيادي وتكنوقراطي الطابع، يتم فرضه بنعومة على قطاع بهذا القدر من الأهمية الاستراتيجية المؤهلة لأن تزيد في السنوات القادمة!</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بينما تصور بعض الحكومات الغربية نفسها على أنها صديقة للبيئة من خلال حظر التكسير الهيدروليكي داخل حدودها وتحديد أهداف لخفض انبعاثات الكربون، فإنها تذهب وتقدم الدعم الدبلوماسي لشركاتها متعددة الجنسيات لاستغلال موارد النفط/الغاز الصخري في مستعمراتها السابقة ، وهذا ما فعلته فرنسا مع شركة توتال في الجزائر سنة 2013<a href="" name="_ftnref3"><sup>[15]</sup></a>. إذا لم يكن هذا استعمارًا طاقيًا وعنصريةً بيئية ، فأنا لست متأكداً كيف أصفه!</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وفي سياق الحرب في أوكرانيا ومحاولات الاتحاد الأوروبي لقطع الاعتماد على الغاز الروسي، نرى مرة أخرى أن الأمن الطاقي للاتحاد الأوروبي يسبق كل شيء ويطغى على كل اعتبار آخر. لذلك نشهد المزيد من تثبيت مشاريع استغلال الغاز، والمزيد من الاستخراجية، والمزيد من التبعية ووقف التحول الأخضر في البلدان أين تتمّ تلك المشاريع. وهذا ما حدث بالضبط عندما وافقت إيطاليا والجزائر على زيادة إمدادات الغاز لإيطاليا. ستضخ الشركة الوطنية Sonatrach وENI الإيطالية 9 مليارات متر مكعب إضافية من الغاز بداية من 2023/2024<a href="" name="_ftnref4"><sup>[16]</sup></a>. كما سيحصل الاتحاد الأوروبي على شحنات الغاز الطبيعي المسال من مصر وإسرائيل وقطر والولايات المتحدة الأمريكية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ستتأثر بشدة اقتصادياتُ شمال أفريقيا المطبوعةُ بتبعية للمحروقات الأحفورية (الجزائر وليبيا أساساً وكذلك مصر) عندما ستُقلص أوربا بنحو كبير، في العقود القادمة، وارداتِ المحروقات الأحفورية من المنطقة. لذا، يلزم فتح نقاش جديّ للتفكير في الانتقالات نحو الطاقات المتجددة، وللتخلي تدريجياً عن الطاقات الأحفورية. ويجبُ استبعاد الجديد من مشاريع استكشاف المحروقات الأحفورية واستغلالها!</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لا يمكنُ، بنظري، فصلُ رهانِ الانتقال الطاقويِّ العادلِ عن مسائل إضفاء الديمقراطية والسيادة الشعبية على الأرض والماء وسائر الموارد الطبيعية. كيف يمكن للناس، في ظل الدكتاتوريات العسكرية والأنظمة الفاسدة أن يقرروا مستقبلهم الطاقوي بدون ديمقراطية في بلدانهم؟ يجب أن يكون الانتقال الطاقوي في الجزائر، كما في سائر بلدان أفريقيا وسائر بلدان الجنوب، مشروعاً قائماً على السيادة، موجهاً أساساً نحو الداخل، وقاصداً أولاً تلبيةَ الحاجاتِ المحلية قبل النظر في إمكان التصدير. لا يمكنُ أن نستمر في الإنتاج لصالح أوربا، وإطاعة إملاءاتها في مجال الطاقة، لا سيما سعيها الراهن إلى التحرر من تبعيتها إزاء الغاز الروسي بتنويع مصادر تزودها. إن أولويتنا هي نزع الكربون عن اقتصادنا، وعليه يجب أن نرفع تركيبتنا الطاقوية الداخلية إلى نسبة 70-80% من الطاقات المتجددة، حتى قبل التفكير في التصدير إلى الاتحاد الأوربي.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/5.Privatization-of-energy-in-Tunisia-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-62 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/5.Privatization-of-energy-in-Tunisia-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-122 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-28 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">خصخصة الطاقة في تونس</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-63 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-123 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-124 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-36" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن خصخصةَ الطاقة، وتحكمَ الشركات متعددة الجنسية في الانتقال الطاقوي، ميلٌ عالمي. وقد سار المغربُ على هذا النهج<a href="" name="_ftnref1"><sup>[17]</sup></a>، وكذا تونس. ويُمارَسُ ضغطٌ هائل على قطاع الطاقات المتجددة في تونس بغيةَ منح المستثمرين الأجانب تحفيزاتٍ لإنتاج الطاقة، حتى للتصدير. ويرخص القانونُ التونسي للعام 2015 (رقم 2015-12)<a href="" name="_ftnref2"><sup>[18]</sup></a>، الخاصُّ بإنتاج الكهرباء من الطاقات المتجددة (معدّل في 2019)<a href="" name="_ftnref3"><sup>[19]</sup></a>، حتى لاستعمال أراضٍ زراعية لإنشاء مشاريع متجددة في بلد يعاني من تبعية غذائية حادةٍ تجلتْ مرة أخرى في أثناء الجائحة والحرب الروسية-الأوكرانية الحالية. يحق التساؤل: من المستفيد من الانتقال الطاقوي؟</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في عام 2017، تقدمت شركة تونور &#8211; TuNur بطلب لبناء مصنع بقدرة 4.5 جيجاوات في الصحراء التونسية وتوصيل ما يكفي من الكهرباء عبر الكابلات البحرية لتزويد مليوني منزل أوروبي بالطاقة. هذا المشروع الذي لم يتحقق بعد هو شراكة بين نور للطاقة ومقرها المملكة المتحدة ومجموعة من المستثمرين المالطيين والتونسيين في قطاع النفط والغاز<a href="" name="_ftnref4"><sup>[20]</sup></a>. وحتى وقت قريب، كانت تونور تصف نفسها صراحة كمشروع لتصدير الطاقة الشمسية يربط بين الصحراء وأوروبا. وبالنظر إلى أن تونس تعتمد على الجزائر في احتياجاتها من الطاقة، فإنه لأمر شنيع أن تتوجه إلى الصادرات بدلاً من إنتاج الطاقة للاستخدام المحلي.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ذلك أيضاً شأن المشروع المقترح سنة 2021 من رئيس مدير عام Tesco (من أهم مجموعات توزيع الأغذية وسلع الاستهلاك بالمملكة المتحدة)، بالشراكة مع أكوا باور السعودية، لربط جنوب المغرب بالمملكة المتحدة  بأسلاك لنقل الكهرباء في عمق البحر<a href="" name="_ftnref5"><sup>[21]</sup></a>. إنها، مرةً أخرى، نفسُ علاقات الاستخراج، ونفسُ ممارسات الاستحواذ على الأراضي، التي يجري الحفاظُ عليها، فيما سكان منطقتنا بلا اكتفاء ذاتي طاقوي. إن مشاريعَ الطاقة المتجددة الكبيرةَ هذه تنتهي، مع كل ما تُبدي من حسن نوايا، إلى حجب استغلالٍ عنيفٍ. تجري هذه الترسيمةُ الاستعمارية المألوفة أمام أنظارنا: تدفقٌ بلا حد للموارد الطبيعية (حتى الطاقة الشمسية) من الجنوب صوب الشمال الغني في حين يمنع هذا الأخير المهاجرين من الوصول إلى قلاعه المحمية ويدعهم يلقون حتفهم غارقين في البحر أو مقتولين في محاولاتهم عبور أسوار العار.</p>
<p><a href="" name="_ftn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/6.Hydrogen_-the-new-energy-frontier-in-Africa-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-64 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/6.Hydrogen_-the-new-energy-frontier-in-Africa-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-125 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-29 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">الهيدروجين، جبهة الطاقة الجديدة في إفريقيا</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-65 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-126 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-127 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-37" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وتتوطدُ أيضاً العلاقاتُ الاستعمارية الجديدة بواسطة مشاريع يحبكها الاتحاد الأوربي لجعل أفريقيا تُنتج الهيدروجين الأخضر وتصدرُه إلى أوربا. وإن استراتيجيةَ الاتحاد الأوربي في مجال الهيدروجين المنشورة في تموز/يوليو 2020 &#8211; في إطار الصفقة الأوروبية الخضراء (EGD)، خارطةُ طريق طموحةٌ للانتقال إلى الهيدروجين الأخضر في أفق العام 2050<a href="" name="_ftnref1"><sup>[22]</sup></a>. وتقترح أن يتمكن الاتحاد الأوربي من تأمين قسم من تموينه مستقبلاً من أفريقيا الشمالية التي تتيح في الآن ذاته مقدراتِ طاقة متجددة وقرباً جغرافياً أكيداً.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يشير الهيدروجين النظيف أو الأخضر إلى عملية استخراج الهيدروجين من مواد أكثر تعقيداً باستخدام عمليات &#8220;نظيفة&#8221; (خالية من الكربون). يُستخرَج أغلب الهيدروجين حالياً من الوقود الأحفوري، ممّا يؤدّي إلى انبعاثات كربونية كبيرة (الهيدروجين الرمادي). من خلال تقنية احتجاز الكربون على سبيل المثال، يمكن جعل هذه العملية أنظف (الهيدروجين الأزرق). ومع ذلك، فإن أنظف شكل من أشكال استخراج الهيدروجين يستخدم المحلل الكهربائي لتقسيم جزيئات الماء، وهي عملية يمكن تشغيلها بالكهرباء من مصادر الطاقة المتجددة (الهيدروجين النظيف أو الأخضر).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تمّ استيحاء استراتيجيةَ الاتحاد الأوربي من ورقة بحثيّة نُشرت في آذار/مارس 2020 لمنظّمة تجارية وجماعة ضغط هي &#8220;هيدروجين أوروبا&#8221;، وقد نصت الورقة على &#8220;مبادرة الهيدروجين الأخضر 2×40 جيجاواط&#8221; بموجب هذه المبادرة<a href="" name="_ftnref2"><sup>[23]</sup></a>، سيكون لدى الاتحاد الأوروبي بحلول عام 2030 قدرة 40 جيجاواط من المحلل الكهربائي للهيدروجين المتجدّد المحلّي، مع استيراد 40 جيجاواط أخرى من المحلّل الكهربائي في المناطق المجاورة، من بينها صحاري شمال إفريقيا، باستخدام بعض خطوط أنابيب الغاز الطبيعي الموجودة حالياً والتي تربط الجزائر وليبيا بأوروبا<a href="" name="_ftnref3"><sup>[24]</sup></a>. يجدر القول هنا أن الدفع بالهيدروجين الأخضر واقتصاد الهيدروجين أمرٌ نال بالفعل الدعم من كبرى شركات النفط والغاز الأوروبية، التي تراه باباً خلفياً لاستمرار أشغالها، يمكن من خلاله استخراج الهيدروجين من الغاز الطبيعي/الأحفوري (إنتاج الهيدروجين الرمادي والأزرق). تريد هذه الصناعة الأحفورية الحفاظ على البنية التحتية الحالية للغاز الطبيعي وخطوط الأنابيب، إلى جانب العلاقات الاقتصادية الاستغلالية التي تقف وراءها<a href="" name="_ftnref4"><sup>[25]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في إفريقيا وأماكن أخرى، تواصل شركات الوقود الأحفوري استخدام الهياكل الاقتصادية الاستغلالية نفسها التي تم إنشاؤها خلال فترة الاستعمار لاستخراج الموارد المحلية ونقل الثروة خارج القارة. كما أنها حريصة على الحفاظ على الوضع السياسي الراهن في البلدان الأفريقية حتى تتمكن من الاستمرار في الاستفادة من العلاقات الرّبحية مع النخب الفاسدة والقادة الاستبداديين. هذا يسمح لها أساسًا باستغلال مفرط لليد العاملة المحليّة ، ويعفيها من مسوؤلياتها في التدهور البيئي، والعنف ضد المجتمعات المحلية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ومع الحرب في أوكرانيا، من المقرّر أن يكون استبدال الغاز بمصادر الطاقة المتجددة من بين المحاور الأساسية لخطة REPowerEU (إعادة تزويد أوروبا بالطاقة)، وهي خطة المفوضية الأوروبية لإنهاء الاعتماد على الغاز الروسي<a href="" name="_ftnref5"><sup>[26]</sup></a>. فضلاً عن الانتقال من إمدادات الغاز من بوتين إلى نظم سلطوية أخرى مثل النظام الجزائري والأذربيجاني والمصري، أو دولة الفصل العنصري الاستعمارية: إسرائيل، وبناء موانئ وخطوط جديدة لاستيراد ونقل الغاز، تُظهر خطة الطاقة الأوروبية الجديدة REPowerEU أن الهيدروجين – الحل السحري الأخير الذي تدفع به صناعة الغاز – سيتم إنتاجه وتوريده بكميات خيالية على الإطلاق.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وقد أعلن نائب رئيس المفوضية الأوروبية فرانس تيمرمانس للبرلمان الأوروبي في أيار/مايو 2022: «إنني أؤمن تماماً بأن الهيدروجين الأخضر سيكون القوة المحركة لنظام الطاقة الخاص بنا في المستقبل»، وأضاف: « وأؤمن بشدة بأن أوروبا لن تتمكن يوماً من إنتاج الهيدروجين الخاص بها بكميات كافية»<a href="" name="_ftnref6"><sup>[27]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وفي هذا السياق، ضاعفت المفوضية الأوروبية هدفها الخاص بالهيدروجين أربع مرّات؛ من 5 مليون طن بحلول عام 2030 إلى 20 مليون طن، مع التخطيط لاستيراد نصف هذه الكمية. وهناك مكانة خاصة محجوزة لدول جنوب المتوسط، والتي من المتوقع – بحسب مسودات سبق تسريبها واطّلع عليها مرصد شركات أوروبا (CEO) – أن تفي بما يناهز 80 بالمئة من الواردات<a href="" name="_ftnref7"><sup>[28]</sup></a>. ولكن هناك دراسات  تُظهر عدم واقعية هذه الأهداف من حيث التكلفة والطاقة، وكيف أنها تقود بالفعل إلى المزيد من الاستغلال للوقود الأحفوري<a href="" name="_ftnref8"><sup>[29]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وتُعدُّ ألمانيا من بين البلدان المُتصدِّرة لجهود الهيدروجين الأخضر في إفريقيا. تعمل ألمانيا مع جمهورية الكونغو الديمقراطية والمغرب وناميبيا وجنوب إفريقيا على تطوير &#8220;الوقود منزوع الكربون&#8221; المتولّد من الطاقة المتجددة، للتصدير إلى أوروبا. وهي بصدد استكشاف المناطق/البلدان المُحتملة الأخرى والمناسِبة لإنتاج الهيدروجين الأخضر بشكل خاص. وفي سنة 2020، دخلت الحكومة المغربية في شراكة مع ألمانيا لتطوير أول مصنع هيدروجين أخضر في القارة الإفريقية<a href="" name="_ftnref9"><sup>[30]</sup></a>. كما هو الحال هذه الأيام، فإن المغرب، الذي يتميز بواحد من أكثر الاقتصادات ليبراليةً في المنطقة، يحافظ على الثناء على بيئته الملائمة للأعمال التجارية، والانفتاح على رأس المال الأجنبي و&#8221;ريادته&#8221; في قطاع الطاقة المتجددة. وفقًا لتقديرات معينة، يمكن للبلد أن تستحوذ على ما يصل إلى 4٪ من سوق Power-to-X العالمي (إنتاج الجزيئات الخضراء) بحلول عام 2030، نظرًا &#8220;لمواردها المتجددة الاستثنائية وسجلها الناجح في نشر محطات متجددة على نطاق واسع&#8221;<a href="" name="_ftnref10"><sup>[31]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كل هذا يحدث على حساب التحول الطاقي لهذه البلدان الأفريقية. وسيتأخّر الانتقال الأخضر هناك باسم حماية الأمن الطاقي في أوروبا وتحقيق أهدافها المناخية. إنّ خطط الاتحاد الأوروبي للهيدروجين المتجدد في استراتيجية الطاقة المذكورة لا تتعلق ببساطة بالانبعاثات الكربونية، إنما هي أيضاً جزء من حراك جديد لإعادة مركزة الاتحاد الأوروبي وشركاته كأطراف عالمية في الاقتصاد الأخضر المتطور تكنولوجياً ومنافسة قوى أخرى كالصين.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/7.Desertec-3.0-–-or-jumping-on-the-green-hydrogen-bandwagon-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-66 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/7.Desertec-3.0-–-or-jumping-on-the-green-hydrogen-bandwagon-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-128 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-30 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ديزرتيك 3.0 أو ركوب موجة الهيدروجين الأخضر</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-67 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-129 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-130 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-38" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في سنة 2009، أُطلِق مشروع ديزرتيك (Desertec) كمبادرة طموحة لتزويد أوروبا بالطاقة من محطات الطاقة الشمسية وحقول الرياح الممتدة عبر منطقة شمال إفريقيا وغرب آسيا، اعتماداً على الفكرة القائلة بأن مساحة صغيرة من الصحراء يمكن أن توفر حوالي 20 في المئة من احتياجات أوروبا من الكهرباء بحلول سنة 2050، عبر كابلات التوتر العالي التي يمكنها تأمين نقل التيار الكهربائي مباشرة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">بعد بضع سنوات من الجدل حول المشروع، انتهى ديزرتيك إلى التوقف، وسط انتقادات حول تكاليفه الباهظة جدّاً ودلالاته الاستعمارية الجديدة (النيوكولونيالية)<a href="" name="_ftnref1"><sup>[32]</sup></a>. ومع ذلك، يبدو أن الفكرة قد مُنحت فرصة جديدة للحياة، أُطلق عليها اسم ديزرتيك 3.0 (Desertec3.0)، هذه المرّة كإجابة ممكنة لاحتياجات أوروبا من الهيدروجين المتجدد/الأخضر<a href="" name="_ftnref2"><sup>[33]</sup></a>. في أوائل سنة 2020، أطلقت مبادرة ديزرتيك الصناعية (Dii) تحالف الشرق الأوسط وشمال إفريقيا للهيدروجين، الذي يجمع بين الفاعلين في القطاعين العام والخاص، بالإضافة إلى الأوساط العلمية والأكاديمية، لبناء اقتصاديات الهيدروجين الأخضر. اثنان من شركاء DII، على سبيل المثال، هما عملاقا الطاقة: الفرنسي توتال وشركة النفط الهولندية شل<a href="" name="_ftnref3"><sup>[34]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن مُقترح ديزرتيك 3.0 يدعو إلى نظام طاقة أوروبي يعتمد على 50 في المئة من الكهرباء المتجددة و50 في المئة من الهيدروجين الأخضر بحلول سنة 2050، ويبدأ من افتراض أن &#8220;أوروبا لن تكون قادرة على إنتاج كل طاقتها المتجددة في أوروبا نفسها&#8221;. يحاول مُقترح ديزرتيك الجديد أن ينأى بنفسه عن التركيز على الصّادرات التي صبغت المشروع في سنواته الأولى، من خلال &#8220;تنعيمه&#8221; بإضافة بُعد التنمية المحلّيّة لنظام الطاقة النظيفة هذه المرّة. ومع ذلك، فإن أجندة التصدير لتحقيق الأمن الطاقي في أوروبا واضحة: &#8220;&#8230; بالإضافة إلى تلبية الطّلب المحلّي، تمتلك معظم دول شمال إفريقيا إمكانات هائلة من حيث الأراضي والموارد لإنتاج الهيدروجين الأخضر للتصدير&#8221;.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ولمزيد من إقناع النخب السياسية والتجارية على جانبي المتوسط، لا يتم تقديم ديزرتيك كحل للتحوّل الطاقي في أوروبا فحسب، بل كذلك كفرصةً للتّنمية الاقتصادية في شمال إفريقيا، بما يحدّ من الهجرة بين الجنوب والشمال: &#8220;علاوة على ذلك، من شأن مقاربة مشتركة للطّاقة المتجددة والهيدروجين بين أوروبا وشمال إفريقيا أن تخلق تنمية اقتصادية ومَواطن شغل موجَّهة نحو المستقبل وتحقيق الاستقرار الاجتماعي في بلدان شمال إفريقيا، ممّا قد يقلّل من عدد المهاجرين الاقتصاديين من المنطقة إلى أوروبا&#8221;. ليس من المؤكّد إن كانت هذه محاولة يائسة للإقناع شبيهة باستراتيجيات البيع العسير، لكن يبدو أن رؤية ديزيرتيك تنحاز لدعم سياسات أوروبا المحصّنة وتوسيع نظام غير إنساني لإمبريالية الحدود، مع محاولة الاستفادة من إمكانات الطاقة قليلة التكلفة التي تعتمد على العمالة المنضبطة والرخيصة في شمال إفريقيا.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وهكذا يتم تقديم ديزيرتيك كحل لانتقال الطاقة في أوروبا، وفرصة للتنمية الاقتصادية في شمال إفريقيا وكبح الهجرة بين الجنوب والشمال. نظرًا لكون ديزرتيك مرتكزاً على إصلاحات تقنية غير سياسيّة، فإنه يَعِدُ بالتغلّب على كلّ هذه المشكلات دون تغيير جوهري، والحفاظ أساساً على الوضع الراهن وتناقضات النّظام العالمي التي أدّت إلى هذه المشكلات في المقام الأول. تميل &#8220;الحلول الهندسيّة&#8221; الكبيرة مثل ديزرتيك إلى تقديم تغيّر المناخ كمشكلة مشتركة دون التطرّق إلى إطارها السياسي أو الاجتماعي والاقتصادي. يخفي هذا الأفق مشاكل نموذج الطاقة الرأسمالي، وكذلك المسؤوليات التاريخيّة للغرب الصناعي، واختلاف مدى التأثر بتغير المناخ بين بلدان الشمال والجنوب. من خلال استخدام عبارات مثل &#8220;التعاون المتبادل&#8221;، و&#8221;منفعة الطرفين&#8221;، والتي تُقدِّم المنطقة الأورومتوسطية كمجتمع موحّد (نحن جميعًا أصدقاء الآن، نحارب عدواّ مشتركاً!)، فهي تُخفي هياكل قوّة الاستعمار الجديد واستغلال الشعوب الإفريقية ونهب مواردها.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">علاوة على ذلك، ومن خلال الضّغط من أجل استخدام البنية التحتية الحالية لأنابيب الغاز، فإنّ مشاريع كهذه تدعو فعلياً إلى ما لا يزيد عن تبديل مصدر الطاقة فقط، مع الحفاظ على الديناميات السياسية الاستبدادية القائمة، وترك التسلسلات الهرمية للنظام الدولي كما هي، لا تُمسّ. تثير مسألة تشجيع استخدام خطوط الأنابيب من الجزائر وليبيا (بما في ذلك عبر تونس والمغرب) عدداً من الأسئلة: ماذا سيحدث عندما تتوقّف أوروبا عن استيراد الغاز من هذه البلدان، مع العلم أنّ 13 في المئة من الغاز المستهلَك في أوروبا يأتي من شمال إفريقيا؟ هل ستؤخذ تطلّعات الجزائريين مثلاً إلى الديمقراطية والسيادة &#8211; التي تمّ التعبيرعنها بشكل صارخ في انتفاضة 2019-2021 ضد الدكتاتورية العسكرية &#8211; في الاعتبار في هذه المعادلة؟ أم أنّنا بصدد مشاهدة نسخة جديدة من الوضع الراهن، حيث يحلّ الهيدروجين ببساطة محل الغاز؟ ربما لا جديد تحت الشمس رغم كل شيء.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إلى جانب ما تقدّم، يشير بيان ديزرتيك إلى أنه &#8220;في المرحلة الأولى (بين 2030-2035)، يمكن إنتاج كمية كبيرة من الهيدروجين عن طريق تحويل الغاز الطبيعي إلى هيدروجين، حيث يتم تخزين ثاني أكسيد الكربون في حقول غاز/نفط فارغة (الهيدروجين الأزرق)&#8221;. أولاً، تقنيات جمع الكربون وتخزينه باهظة الثمن وغير موثوقة حاليا. ثانياً، هناك خطر أن ثاني أوكسيد الكربون الذي سيتم جمعه وتخزينه سيستعمل في تحسين استخلاص النفط، كما يحدث في شتى أنحاء العالم. على كلّ حال، إن تمّت فعلاً عملية تخزينه في حقول غاز/نفط فارغة، فهذا بالإضافة إلى مسألة استخدام موارد المياه النادرة لإنتاج الهيدروجين وخطر التلوّث الناجم عن عمليات تحلية مياه البحر، يمكن اعتباره مثالاً آخر على إلقاء النّفايات في دول الجنوب (إنشاء مناطق تضحية) ونقل العبء البيئي إليها. وهذه استراتيجية رأسمالية مرتبطة بالهرميّة العرقيّة والطبقيّة، حيث ترتبط العنصرية البيئية بالاستعمار الطاقيّ<a href="" name="_ftnref4"><sup>[35]</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أخيراً وليس آخراً، يستلزم إنشاء البنية التحتية الضّروريّة لإنتاج ونقل الهيدروجين الأخضر قدراً كبيراً من الاستثمارات الأوليّة. بالنظر إلى التجارب السّابقة في تنفيذ مثل هذه المشاريع عالية التكلفة وكثيفة رأس المال، ينتهي الاستثمار إلى خلق المزيد من الدّيون للبلد المستقبِل، ممّا يعمّق الاعتماد على الاقتراض  متعدّد الأطراف وعلى المساعدات الخارجية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إذا مضت هذه الخطط قِدماً، فسوف تكون حلقةً جديدة من حلقات الاستيلاء النيوكولونيالي على الثروات، في وقت يجب أن تُستخدم فيه الموارد المتجددة لتلبية احتياجات الطاقة المحلية وتحقيق الأهداف المناخية المحلية، بدلاً من مساعدة الاتحاد الأوروبي على الوفاء باستراتيجيته المناخية وتحقيق أمنه الطاقي.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/8.Conclusion-1024x548.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-68 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2022/10/8.Conclusion-1024x548.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-131 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-31 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p style="font-weight: 400;">خاتمة</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-69 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-132 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-133 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-39" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يبدو أن ما يوحِّد جميع المشاريع &#8220;الخضراء&#8221; المذكورة أعلاه هو افتراض خاطئ بأنّه يجب التّرحيب بأيّ توجّه نحو الطاقة المتجدّدة، وأنّ أيّ تحوّل عن الوقود الأحفوري، بغضّ النّظر عن كيفيّة تنفيذه، يستحقّ العناء. يحتاج المرء أن يقول ذلك بوضوح: أزمة المناخ التي نواجهها حاليّاً لا تُعزى إلى الوقود الأحفوري في حدّ ذاته، بل تكمن في استخدامه بطريقة غير مستدامة ومدمّرة من أجل تغذية الآلة الرأسماليّة. مشاريع كهاته تضفي الشرعية على الفكرة المشبوهة لـ&#8221;الرأسمالية الخضراء&#8221;، وتوفر غطاء علاقات عامة لشركات الطاقة الكبرى وأنظمة النفط والغاز. دعم المشاريع الكبيرة &#8220;للطاقة النظيفة&#8221; يتيح لها تقديم نفسهل على أنها حامية للبيئة مع إخفاء حقيقتها ككيانات مجرمة وملوثة للبيئة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يجب أن يغيِّر التّحوّل/الانتقال الأخضر والعادل بشكل أساسي نظامنا الاقتصادي العالمي الذي لا يصلح على المستوى الاجتماعي والبيئي، وحتى البيولوجي (مثلما كشفته جائحة كوفيد-19)، وأن ينهيَ العلاقات الاستعمارية التي ما زالت تستعبِد الشّعوب. يجب أن نتساءل دائماً: من يمتلك ماذا؟ من يفعل ماذا؟ من يحصل على ماذا؟ من يفوز ومن يخسر؟ ومصالح من تأتي في المرتبة الأولى؟ نحن بحاجة إلى الابتعاد عن المنطق الإمبريالي والعرقي (وكذلك المنطق التمييزي على أساس جندري) لتحميل العبء للآخرين، الذي إذا تُرك دون تحدّي، فإنه لن يؤدي إلّا إلى استعمار أخضر ومزيد من السعي للاستخراج والاستغلال من أجل أجندة خضراء مزعومة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> يستلزم الكفاح من أجل العدالة المناخية والانتقال العادل أخذ المسؤوليات ونقاط الضعف المتفاوتة بين الشمال والجنوب في عين الاعتبار. لذلك يجب سداد الديون البيئية والمناخية إلى بلدان الجنوب العالمي التي باتت أكثر تضرراً من تغيرات المناخ والتي حبَستها الرأسمالية العالمية في نمط استخراجي نهّاب ومدمّر. في سياق عالمي من اللّبرلة القسرية والدفع باتجاه صفقات تجارية غير عادلة، بالإضافة إلى التكالب الإمبريالي على النفوذ وموارد الطاقة ، يجب ألا يصبح أيّ انتقال أخضر وأيّ حديث عن الاستدامة واجهة أنيقة لامعة لمخططات الاستعمار الجديد للنهب والسيطرة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">غالبا ما يجري الحديثُ، عند تطبيق المشاريع المتجددة في بلدان الجنوب، عن نقصِ الخبرة التكنولوجية. لماذا؟ أليس الأمرُ مرتبطاً بعلاقات السيطرة وتملكِ الثروة؟ أَلا يُعزى ذلك إلى احتكار التكنولوجيا، وإلى نظام الملكية الفكرية الذي أبان عن وحشيّته إبان الجائحة الراهنة؟ يجب أن يكون نقلُ التكنولوجيا والمعرفة، والخبرة، وتصاميم تكنولوجيا الطاقة المتجددة حجرَ ناصيةِ كلِّ انتقالٍ طاقوي عادل، وإلاَّ نبقى أسرى تبعيةٍ دائمةٍ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يمثل الانتقال العادلُ في هذا السياق انتقالا مُنصفا نحو اقتصادٍ مستدام إيكولوجياً، ومنصفٍ وعادلٍ لكل أعضائه. ويعني الانتقالُ العادل انتقالا من نظام اقتصادي قائم على استخراج مفرط للموارد واستغلال الأشخاص إلى نظام مُهيكل بالأحرى حول استرجاع وإحياء مجالات الحياة والحقوق وكرامة البشر. إن الرؤيةً الجذرية للانتقال العادلِ هي تلك التي تُدرك وترى تدمير البيئة والاستخراج الرأسمالي، والعنف الإمبريالي، واللامساواة، والاستغلال، والتهميش على محاور العرق والطبقة والنوع الاجتماعي، ومن ثم تحلّلُها بصفتها مفاعيل متزامنة تعمل ضمن نظام شامل يحتاج إلى التغيير. و&#8221;الحلول&#8221; التي تسعى إلى تناول بُعد واحد، مثل الكارثة البيئية، دون اعتبار البنيات الاجتماعية والثقافية والاقتصادية الكامنة خلفها، هي بالأساس &#8220;حلول زائفة&#8221;.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">طبعاً، سيتخذُ الانتقال العادل أشكالاً متباينةً بحسب الأمكنة. في الواقع، من الأفضل الحديثَ عن انتقالات بصيغة الجمع لأخذ هذا البُعد بالحسبان. يجبُ أن نكون، والحالة هذه، حسَّاسين لكون التفاوتات العالمية والتاريخية جزءاً مما يجب تحويله لبلوغ مجتمع عادل ومستدام. ما يعني أن الانتقال العادل قد يدلُّ على أمور بالغة التباين حسب الأمكنة. فما قد يُناسب أوربا ليس بالضرورة قابلاً للتطبيق في أفريقيا. وما قد يُلائم في مصر قد يكون غير ذلك في أفريقيا الجنوبية. وما قد يُناسب المناطق الحضرية بالمغرب قد لا يكون جيّداً في مناطق هذا البلد القروية. إن انتقالاً في بلد غني بالمحروقات الأحفورية كالجزائر سيكون بالضرورة مغايراً في بلد مفتقر إليها. يجب إذن أن نثبت القدرة على التخيل وتبني مقاربة غير مركزية استناداً إلى نصائح السكان المحليين أنفسهم.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> يجب أيضاً، في هذا الإطار، جعلُ مسألةِ السلطة محورَ التحويل. أي بعبارة أخرى: من يتحكم ويستفيد من استعمال المجتمع لموارده في علاقة مع النظام الطاقوي. وهذا يعني ضرورة الاعتراف بأن النظام العالمي الراهن يُركز السلطةَ وامتيازاتِ استعمال الموارد بأيدي عدد محدود نسبياً من الفاعلين، مع تحميل الأغلبية التكاليف، لكن مع أثر أكبر على الأشخاص الأشد عرضة للتهميش مثل العمال والنساء والمجموعات المصنفة عرقياً. وهذا كذلك يعني القطعَ مع منطق &#8220;العمل وِفق المعتاد&#8221;، الذي يحمي النخبَ العالمية والشركاتِ متعددةَ الجنسية والأنظمةَ العسكرية، وإرساءَ عملية تحويل اجتماعي وايكولوجي جذرية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ويستند الانتقالُ العادل كذلك على مفاهيم مثل الديمقراطية والسيادة الطاقويين لتشكيل رؤية عالم يتيح للناس الإفادة والتحكم في الموارد التي يحتاجونها لأجل حياة لائقة، وحيث يقومون بدور سياسي في اتخاذ القرار حول كيفية التصرّف في تلك الموارد ومن يستعملها. يجب أن يكون هذا الانتقال خاضعاً لرقابة المجموعات السكانية، لا أن تترك للقطاع الخاص، لأن المشاركة النشيطة في اتخاذ القرار وبناء الانتقالات أمرٌ حاسمٌ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> أخيراً، لا يقتصر أمر الانتقال على الطاقة. إذ تمثل الزراعةُ الصناعية مكانَ التقاء آخرَ بين السيطرة الإمبريالية وتغير المناخ. فهي ليست إحدى محركات تغير المناخ وحسبُ، بل تُبقي بلدانَ الجنوب أسيرةَ نموذجٍ زراعي غير مستدام ومدمرٍ، قائم على تصدير منتجات زراعات ريعية وعلى استنزاف الأراضي والموارد المائية النادرة في مناطق جافة وشبه جافة، مثل مصر وتونس والمغرب (وكذا الجزائر أكثر فأكثر).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن الأزمة البيئية والانتقال الضروري يتيحان لنا، من أوجه عدة، فرصةً لإعادة تكييف السياسة. لذا يجب أن يكون النضال من أجل انتقال عادل وعدالة مناخية ديمقراطيًّا للغاية عبر خرط مجموعات السكان الأكثر تضرراً والاستجابة لحاجات الجميع. المقصود بناء مستقبلٍ يتيح للجميع كفايتَه من الطاقة وبيئةً نظيفةً وآمنةً، ومستقبلٍ منسجمٍ مع المطالب الثورية للانتفاضات الإفريقية والعربية، مطالبِ السيادة الشعبية والحرية والعدالة الاجتماعية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">حمزة حموشان باحث جزائري مقيم في لندن. وهو حالياً منسق برنامج شمال إفريقيا في المعهد الدولي (TNI). هو كذلك عضو مؤسس لحملة التضامن الجزائرية وعدالة بيئية شمال أفريقيا وشبكة شمال أفريقيا للسيادة الغذائية. اشتغل في الماضي مع بلاتفورم لندن ،غلوبال جستيس ناو (عدالة عالمية الآن)، منظمة وار أون وانت (الحرب على العوز) حول قضايا دمقرطة الطاقة والسيادة على الثروات الطبيعية والنظام الغذائي. شارك في تأليف عدة كتب بما فيها: &#8220;الثورة القادمة إلى شمال أفريقيا: الكفاح من أجل العدالة المناخية&#8221; و&#8221;النضال من أجل ديمقراطية الطاقة في المنطقة المغاربية&#8221; وبفصول في &#8220;أصوات التحرر: فرنتز فانون&#8221; وموسوعة &#8220;الإمبريالة ومناهضة الإمبريالية&#8221;.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-70 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-134 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-32 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;">SUR L&#8217;AUTEUR</h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-71 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-135 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-136 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-40" style="--awb-text-transform:none;"><p><strong>Hamza Hamouchene</strong> est un chercheur et activiste algérien basé à Londres, chroniqueur et membre fondateur de la Campagne de solidarité avec l’Algérie (ASC), de Environmental Justice North Africa (EJNA) et du North African Food Sovereignty Network (NAFSN). Il coordonne actuellement le programme Afrique du Nord au Transnational Institute (TNI). Il a une solide expérience de travail sur les questions de justice environnementale et climatique, d’extractivisme et de démocratie énergétique dans le contexte nord-africain. Il a publié de nombreux travaux sur ces sujets, dont deux livres : “La prochaine révolution en Afrique du Nord : la lutte pour la justice climatique” (Fondation Rosa-Luxemburg- Platform London, 2015) et “Démocratie énergétique au Maghreb” (Fondation Rosa-Luxemburg, 2017), ainsi que divers rapports et études tel que “Extractivisme et résistance en Afrique du Nord” (Transnational Institute, 2019). Il est également le coéditeur d’un autre ouvrage : “Les soulèvements arabes : une décennie de luttes” (Transnational Institute et Fondation Rosa-Luxemburg , 2022). Il a également contribué à la rédaction de chapitres de plusieurs ouvrages, dont <i>“The Oxford Handbook of Economic Imperialism”</i> (2022), “The Routledge Essential Guide to Critical Development Studies” (2021), “<i>Fanon Today : Reason and Revolt of the Wretched of the Earth</i>” (2021), “<i>A Region in Revolt : Mapping the Recent Uprisings in North Africa and West Asia</i>” (2020), “<i>The Palgrave Encyclopaedia of Imperialism and Anti-Imperialism</i>” (2016) et “<i>Voices of Liberation : Frantz Fanon</i>” (2014). Ses autres travaux sont parus dans Africa Is A Country, the Guardian, Middle East Eye, Counterpunch, New Internationalist, Jadaliyya, openDemocracy, ROAR magazine, Pambazuka, Nawaat, El Watan et le Huffington Post</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-137 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-72 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-138 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-33 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;"><p style="text-align: right;">شكر</p></h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-73 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-139 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-140 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-41" style="--awb-text-transform:none;"><p style="text-align: center;">صور ل: عثمان السلمي</p>
<p style="text-align: center;">.تم نشر هذه المقالات بدعم من مؤسسة فريدريش إيبرت</p>
<p dir="rtl" style="text-align: center;">لا تتحمل مؤسسة فريدريش إيبرت مسؤولية المحتوى، حيث يكون ذلك المسؤولية الكاملة المؤلفين.</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter size-medium wp-image-15039" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg" alt="" width="300" height="172" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-18x10.jpg 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-200x114.jpg 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-400x229.jpg 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-600x343.jpg 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-768x440.jpg 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-800x458.jpg 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO.jpg 945w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-141 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-74 fusion-flex-container notes nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:5%;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-margin-top:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-142 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="accordian fusion-accordian" style="--awb-border-size:1px;--awb-icon-size:14px;--awb-content-font-size:17px;--awb-icon-alignment:right;--awb-hover-color:rgba(250,250,250,0.1);--awb-border-color:#ffffff;--awb-background-color:#ffffff;--awb-divider-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-divider-hover-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-icon-color:#ffffff;--awb-title-color:#43b3ae;--awb-content-color:#000000;--awb-icon-box-color:#181b20;--awb-toggle-hover-accent-color:#181b20;--awb-title-font-family:&quot;Open Sans&quot;;--awb-title-font-weight:700;--awb-title-font-style:normal;--awb-title-font-size:18px;--awb-title-line-height:1.34;--awb-content-font-family:&quot;Merriweather&quot;;--awb-content-font-style:normal;--awb-content-font-weight:300;"><div class="panel-group fusion-toggle-icon-right fusion-toggle-icon-boxed" id="accordion-16943-4"><div class="fusion-panel panel-default panel-762f7a1ad1e160f82 fusion-toggle-no-divider fusion-toggle-boxed-mode"><div class="panel-heading"><h4 class="panel-title toggle" id="toggle_762f7a1ad1e160f82"><a class="active" aria-expanded="true" aria-controls="762f7a1ad1e160f82" role="button" data-toggle="collapse" data-target="#762f7a1ad1e160f82" href="#762f7a1ad1e160f82"><span class="fusion-toggle-icon-wrapper" aria-hidden="true"><i class="fa-fusion-box active-icon awb-icon-minus" aria-hidden="true"></i><i class="fa-fusion-box inactive-icon awb-icon-plus" aria-hidden="true"></i></span><span class="fusion-toggle-heading">Notas</span></a></h4></div><div id="762f7a1ad1e160f82" class="panel-collapse collapse in" aria-labelledby="toggle_762f7a1ad1e160f82"><div class="panel-body toggle-content fusion-clearfix">
<p><sup>1</sup> Hamouchene, H. and Minio-Paluello, M. (2015) <i><span style="font-weight: 400;">La prochaine révolution en Afrique du Nord : La lutte pour la justice climatique</span></i><span style="font-weight: 400;">. Platform London, Environmental Justice North Africa, Fondation Rosa Luxembourg, et Ritimo. Version française disponible sur : </span><a href="https://www.ritimo.org/La-prochaine-re%CC%81volution-en-Afrique-du-Nord-la-lutte-pour-la-justice"><span style="font-weight: 400;">https://www.ritimo.org/La-prochaine-re%CC%81volution-en-Afrique-du-Nord-la-lutte-pour-la-justice</span></a> <i><span style="font-weight: 400;">et version arabe disponible sur : </span><a href="https://www.rosalux.de/en/publication/id/4062/the-coming-revolution-the-fight-for-climate-justice-survival"><span style="font-weight: 400;">https://www.rosalux.de/en/publication/id/4062/the-coming-revolution-the-fight-for-climate-justice-survival</span></a></i></p>
<p><sup><a id="note2"></a>2 </sup>Fairhead, J., Leach, M. and Scoones, I. (2012) ‘Green grabbing: a new appropriation of nature?’ <i>Journal of Peasant Studies</i> 39(2): 237-261.</p>
<p><sup><a id="note3"></a>3 </sup>Rodney, W. (2012) <i><span style="font-weight: 400;">Et l’Europe sous-développa l’Afrique</span></i><span style="font-weight: 400;">. Editions caribéennes, Paris. Voir aussi Amin, S. (1970) </span><i><span style="font-weight: 400;">L’accumulation à l’échelle mondiale</span></i><span style="font-weight: 400;">. Editions Anthropos, Paris ; Galeano, E. (1981) </span><i><span style="font-weight: 400;">Les veines ouvertes de l’Amérique latine</span></i><span style="font-weight: 400;">. Plon, Paris ; Foster, J.B. et McChesney, R. (2012) </span><i><span style="font-weight: 400;">The Endless Crisis: How Monopoly Finance Capital Produces Stagnation and Upheaval from the USA to China</span></i><span style="font-weight: 400;">. New York, Monthly Review Press ; Brie, M. (2016) ‘A contemporary reception of Rosa Luxemburg’s theory of accumulation’, in Dellheim, J., et Wolf, F.O. (eds.), </span><i><span style="font-weight: 400;">Rosa Luxemburg: A Permanent Challenge for Political Economy</span></i><span style="font-weight: 400;">.</span></p>
<p><sup><a id="note4"></a>4 </sup>Hanieh, A. (2020) <span style="font-weight: 400;">‘Quand le marché du pétrole devient viral’. Verso Blog. Disponible sur : </span><a href="https://www.versobooks.com/blogs/4651-when-oil-markets-go-viral"><span style="font-weight: 400;">https://www.versobooks.com/blogs/4651-when-oil-markets-go-viral</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note5"></a>5 </sup>Hamouchene, H (2016) <span style="font-weight: 400;">‘</span><span style="font-weight: 400;">Centrale solaire de Ouarzazate : triomphe du capitalisme vert et privatisation de la nature</span><span style="font-weight: 400;">’,  </span><i><span style="font-weight: 400;">Nawaat. </span></i><span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://nawaat.org/2016/03/30/centrale-solaire-de-ouarzazate-triomphe-du-capitalisme-vert-et-privatisation-de-la-nature/"><span style="font-weight: 400;">https://nawaat.org/2016/03/30/centrale-solaire-de-ouarzazate-triomphe-du-capitalisme-vert-et-privatisation-de-la-nature/</span></a></p>
<p><sup><a id="note6"></a>6 </sup>NS Energy (no date) ‘Noor Midelt Solar Power Project, Morocco’. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://www.nsenergybusiness.com/projects/noor-midelt-solar-power-project-morocco/"><span style="font-weight: 400;">https://www.nsenergybusiness.com/projects/noor-midelt-solar-power-project-morocco/</span></a></p>
<p><sup><a id="note7"></a>7</sup> <span style="font-weight: 400;">Banque mondiale (2018) &#8216;Rapport N° PAD2642. Document de projet relatif à une proposition de prêt complémentaire d&#8217;un montant de 100 millions de dollars et à une proposition de prêt du Fonds pour les technologies propres d&#8217;un montant de 25 millions de dollars à l&#8217;Agence marocaine pour l&#8217;énergie durable (Masen) pour un financement additionnel du projet d&#8217;énergie solaire Noor au Maroc.’. Disponible sur : </span><a href="https://documents1.worldbank.org/curated/en/138481528687821561/pdf/Morocco-Noor-AF-project-paper-P164288-May17-clean-05212018.pdf"><span style="font-weight: 400;">https://documents1.worldbank.org/curated/en/138481528687821561/pdf/Morocco-Noor-AF-project-paper-P164288-May17-clean-05212018.pdf</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note8"></a>8</sup> <span style="font-weight: 400;">Citation traduite en français tirée de Rignall, K. (2012) ‘Theorizing sovereignty in empty land: contested global landscapes’. Land Deal Politics Initiative. Disponible sur : </span><a href="https://www.yumpu.com/en/document/view/35781099/theorizing-sovereignty-in-empty-land-contested-global-landscapes"><span style="font-weight: 400;">https://www.yumpu.com/en/document/view/35781099/theorizing-sovereignty-in-empty-land-contested-global-landscapes</span></a></p>
<p><sup><a id="note9"></a>9 </sup><span style="font-weight: 400;">Cette déclaration est tirée du documentaire </span><i><span style="font-weight: 400;">Oh Land</span></i><span style="font-weight: 400;">, produit par ATTAC Maroc en 2019. Pour visionner le film : </span><a href="https://m.facebook.com/attac.maroc/videos/199096351435545/"><span style="font-weight: 400;">https://m.facebook.com/attac.maroc/videos/199096351435545/</span></a><span style="font-weight: 400;"> [sous-titres disponibles en arabe et anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note10"></a>10 </sup>Ibid.</p>
<p><sup><a id="note11"></a>11 </sup>ATTAC <span style="font-weight: 400;">Maroc (2020) ‘Le mouvement Soulaliyate : des femmes marocaines se battent contre l’expropriation des terres’. Disponible sur : </span><a href="https://waronwant.org/news-analysis/soulaliyate-movement-moroccan-women-fighting-land-dispossession"><span style="font-weight: 400;">https://waronwant.org/news-analysis/soulaliyate-movement-moroccan-women-fighting-land-dispossession</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note12"></a>12 </sup>Western Sahara Resource Watch (2022) <span style="font-weight: 400;">&#8216;Énergie verte mais sale sur terres occupées’. Disponible sur : </span><a href="https://wsrw.org/fr/nouvelles/energies-renouvelables"><span style="font-weight: 400;">https://wsrw.org/fr/nouvelles/energies-renouvelables</span></a></p>
<p><sup><a id="note13"></a>13 </sup><span style="font-weight: 400;">gence internationale pour les énergies renouvelables  (2021) </span><i><span style="font-weight: 400;">Statistiques de Capacité renouvelable 2021</span></i><span style="font-weight: 400;">. Disponible sur : </span><a href="https://www.irena.org/publications/2021/March/Renewable-Capacity-Statistics-2021-FR"><span style="font-weight: 400;">https://www.irena.org/publications/2021/March/Renewable-Capacity-Statistics-2021-FR</span></a></p>
<p><sup><a id="note14"></a>14 </sup><span style="font-weight: 400;">Observatoire des multinationales (2016) ‘</span><span style="font-weight: 400;">Gaz de schiste : les Algériens se mobilisent contre le régime et l’ingérence des multinationales pétrolières</span><span style="font-weight: 400;">’. Disponible sur : </span><a href="https://multinationales.org/fr/enquetes/gaz-de-schiste-en-algerie-le-role-de-total-et-de-la-france/gaz-de-schiste-les-algeriens-se-mobilisent-contre-le-regime-et-l-ingerence-des"><span style="font-weight: 400;">https://multinationales.org/fr/enquetes/gaz-de-schiste-en-algerie-le-role-de-total-et-de-la-france/gaz-de-schiste-les-algeriens-se-mobilisent-contre-le-regime-et-l-ingerence-des</span></a></p>
<p><sup><a id="note15"></a>15 </sup><span style="font-weight: 400;">Reuters (2022) ‘Eni et Sonatrach signent un accord pour augmenter les exportations de gaz algérien vers l&#8217;Italie’. Disponible sur : </span><a href="https://www.reuters.com/business/energy/eni-sonatrach-sign-deal-boost-algeria-gas-exports-italy-2022-05-26/"><span style="font-weight: 400;">https://www.reuters.com/business/energy/eni-sonatrach-sign-deal-boost-algeria-gas-exports-italy-2022-05-26/</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note16"></a>16 </sup>Neslen, A. (2017) <span style="font-weight: 400;">‘Huge Tunisian solar park hopes to provide Saharan power to Europe’. Disponible sur : </span><a href="https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/06/huge-tunisian-solar-park-hopes-to-provide-saharan-power-to-europe"><span style="font-weight: 400;">https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/06/huge-tunisian-solar-park-hopes-to-provide-saharan-power-to-europe</span></a></p>
<p><sup><a id="note17"></a>17 </sup>European Commission (2020) <i>A Hydrogen Strategy for a Climate-Neutral Europe</i>. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0301&amp;from=EN"><span style="font-weight: 400;">https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0301&amp;from=EN</span></a><span style="font-weight: 400;"> </span></p>
<p><sup><a id="note18"></a>18 </sup>Parnell, J. (2020) ‘European Union sets gigawatt-scale targets for green hydrogen’. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://www.greentechmedia.com/articles/read/eu-sets-green-hydrogen-targets-now-blue-hydrogen-has-to-keep-up"><span style="font-weight: 400;">https://www.greentechmedia.com/articles/read/eu-sets-green-hydrogen-targets-now-blue-hydrogen-has-to-keep-up</span></a></p>
<p><sup><a id="note19"></a>19 </sup>Corporate Europe Observatory (2020) ‘The hydrogen hype: Gas industry fairy tale or climate horror story?’ <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://corporateeurope.org/en/hydrogen-hype"><span style="font-weight: 400;">https://corporateeurope.org/en/hydrogen-hype</span></a></p>
<p><sup><a id="note20"></a>20 </sup>European Commission (2022)<i> <span style="font-weight: 400;">REPowerEU: une énergie abordable, sûre et durable pour l’Europe</span><span style="font-weight: 400;">. Disponible sur : </span><a href="https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_fr"><span style="font-weight: 400;">https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_fr</span></a> </i></p>
<p><sup><a id="note21"></a>21 </sup>Collins, L. (2022) <span style="font-weight: 400;">“Europe is never going to be capable of producing its own hydrogen in sufficient quantities”: EU climate chief’. Disponible sur : </span><a href="https://www.rechargenews.com/energy-transition/europe-is-never-going-to-be-capable-of-producing-its-own-hydrogen-in-sufficient-quantities-eu-climate-chief/2-1-1212963"><span style="font-weight: 400;">https://www.rechargenews.com/energy-transition/europe-is-never-going-to-be-capable-of-producing-its-own-hydrogen-in-sufficient-quantities-eu-climate-chief/2-1-1212963</span></a></p>
<p><sup><a id="note22"></a>22 </sup>Clifford Chance (2021) ‘Focus on hydrogen: a new energy frontier for Africa’. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://www.cliffordchance.com/briefings/2021/01/focus-on-hydrogen--a-new-energy-frontier-for-africa.html"><span style="font-weight: 400;">https://www.cliffordchance.com/briefings/2021/01/focus-on-hydrogen&#8211;a-new-energy-frontier-for-africa.html</span></a></p>
<p><sup><a id="note23"></a>23 </sup>Fraunhofer Institute for Systems and Innovation Research ISI (2019) ‘Study on the opportunities of &#8220;POWER-TO-X&#8221; in Morocco – 10 hypotheses for discussion’. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://www.econbiz.de/Record/study-on-the-opportunities-of-power-to-x-in-morocco-10-hypotheses-for-discussion-eichhammer-wolfgang/10012238280"><span style="font-weight: 400;">https://www.econbiz.de/Record/study-on-the-opportunities-of-power-to-x-in-morocco-10-hypotheses-for-discussion-eichhammer-wolfgang/10012238280</span></a></p>
<p><sup><a id="note24"></a>24 </sup>Hamouchene, H. (2015) ‘Desertec: the renewable energy grab?’ New Internationalist. <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://www.cadtm.org/Desertec-accaparement-des-sources"><span style="font-weight: 400;">https://www.cadtm.org/Desertec-accaparement-des-sources</span></a></p>
<p><sup><a id="note25"></a>25 </sup>MENA Hydrogen Alliance (2020). <span style="font-weight: 400;">Disponible sur : </span><a href="https://dii-desertenergy.org/mena-hydrogen-alliance/"><span style="font-weight: 400;">https://dii-desertenergy.org/mena-hydrogen-alliance/</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note26"></a>26 </sup>Dii Desert Energy (2019). <i><span style="font-weight: 400;">Programme sur l’hydrogène pour l’Europe et l’Afrique du Nord.</span></i><span style="font-weight: 400;"> Disponible sur : </span><a href="https://dii-desertenergy.org/"><span style="font-weight: 400;">https://dii-desertenergy.org/</span></a><span style="font-weight: 400;"> [En anglais]</span></p>
<p><sup><a id="note27"></a>27 </sup>Transnational Institute (2020) ‘<span style="font-weight: 400;">‘Just transition:</span> <span style="font-weight: 400;">how environmental justice organisations and trade unions are coming together for social and environmental transformation’. Disponible sur : </span><a href="https://www.tni.org/en/justtransition"><span style="font-weight: 400;">https://www.tni.org/en/justtransition</span></a> <span style="font-weight: 400;">[En anglais]</span></p>
<p><sup> </sup></p>
</div></div></div></div></div></div></div></div></div></p><p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">الانتقال الطّاقي بشمال إفريقيا: حضور الاستعمار الجديد.. مجدداً!</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentrss>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/feed</wfw:commentrss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>قطاعُ الطاقةِ بالمغرب: التبعيّة الدائمة</title>
		<link>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras</link>
					<comments>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[admin]]></dc:creator>
		<pubdate>Wed, 26 Jul 2023 11:38:09 +0000</pubdate>
				<category><![CDATA[Exclude from Home Page]]></category>
		<category><![CDATA[FR Transition Juste]]></category>
		<guid ispermalink="false">https://longreads.tni.org/?p=16944</guid>

					<description><![CDATA[<p>قطاعُ الطاقةِ بالمغرب<br />
التبعيّة الدائمة<br />
 جواد مستقبل</p>
<p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">قطاعُ الطاقةِ بالمغرب: التبعيّة الدائمة</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-75 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-143 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-144 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div ><a class="fusion-button button-flat button-small button-custom fusion-button-default button-5 fusion-button-default-span fusion-button-default-type" style="--button_accent_color:#ffffff;--button_accent_hover_color:#ffffff;--button_border_hover_color:#ffffff;--button_gradient_top_color:#43b3ae;--button_gradient_bottom_color:#43b3ae;--button_gradient_top_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);--button_gradient_bottom_color_hover:rgba(0,0,0,0.92);" target="_self" href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/"><span class="fusion-button-text">Read in English &#8211; Lire en anglais </span></a></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-145 fusion_builder_column_1_3 1_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:33.333333333333%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:5.76%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:5.76%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div align="right";><div class="printfriendly pf-button  pf-alignleft">
                    <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras?pfstyle=wp" rel="nofollow" onclick="" title="Printer Friendly, PDF & Email">
                    <img decoding="async" class="pf-button-img" src="https://cdn.printfriendly.com/buttons/printfriendly-pdf-button.png" alt="Print Friendly, PDF & Email" style="width: 112px;height: 24px;"  />
                    </a>
                </div></div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-146 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-147 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-148 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-42" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">لم يشهد قطاعُ الطاقة بالمغرب، رغم استقلال البلد في عام 1956، غير وضعِ التبعيّة.  إنها تبعيّة أوّلًا إزاء واردات الطاقات الأُحفورية، التي ما تزال تُمثّل في 2019-2020 زُهاء نسبة 90 في المئة من التموين الإجمالي بالطاقة الأوّلية، و80 في المئة من التموين بالكهرباء<a href="#note1"><sup>1</sup></a>؛ وثانيا إزاء القطاع الخاص، المتحكّم اليوم في مُعظم إنتاج الكهرباء (84 في المئة)<a href="#note2"><sup>2</sup></a> وقرابة مُجمل توزيع الطاقة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">كان من شأن خطةِ الطاقات المتجدّدة الطموحةِ التي أطلقَتها الدولة المغربية منذ العام 2009، والراميةِ إلى تغطية 52 في المئة من القدرة الكهربائية في أفق العام 2030، أن تُنْقص إلى حدٍ كبير التبعيةَ للمحروقات الأُحفورية المستورَدةِ بنسبة عالية. والحال أَنَّ السياساتِ الليبراليةَ التي تَبَنَّتْها الحكومة لمجمل قطاع الطاقة، ومنها الطاقات المتجدّدة وشراكاتِ القطاعيْن الخاصّ والعام المرافقةَ لها، قد فاقمت التبعيةَ إزاء القطاع الخاصّ وأزمةَ الديون سواءً بسواءٍ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يروم هذا المقالُ فهم الأسباب التاريخيةِ والاقتصاديةِ والسياسيةِ، لهكذا تبعيّةٍ تُهدّد ما تبقّى من سيادة مغربية، وتفاقمُ أوجهَ التفاوت الاجتماعي، وتحكمُ على أفقر السكانِ بدفع ثمن خياراتٍ سياسيةٍ واقتصاديةٍ قرّرتها نخبةٌ مستعمَرةٌ<a href="#note3"><sup>3</sup></a> تقوم بدورِ شريكٍ للشركات متعدّدةِ الجنسيات وللبنوكِ الدولية.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/1_The-energy-sector_from-colonial-control-to-neoliberal-measures.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-76 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/1_The-energy-sector_from-colonial-control-to-neoliberal-measures.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-149 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-34 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl"><strong>قطاع الطاقة: من التحكُّم الاستعماري إلى التدابير النيوليبرالية&#8230;</strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-77 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-150 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-151 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-43" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">في مطلع القرن العشرين، كان الدافعُ الرئيسي للمستعمر الفرنسي الرئيسي لإنتاج الكهرباء هو تسهيلُ استخراج المادة الأوَّلية، لاسيما الفوسفاط، وتحسينُ إنتاجية المناجم وكهربةُ شبكة سكك الحديد الناقلة للمواد الأوّلية نحو المتربول<a href="#note4"><sup>4</sup></a>. في الواقع، كان المقصودُ هو كهربةَ ما كان المستعمر الفرنسي يسمّيه بـ&#8221;المغرب النافع&#8221;<a href="#note5"><sup>5</sup></a>.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> جرى منحُ امتيازاتٍ لإنتاج الكهرباء وتوزيعها. ففي العام 1914، قامت شركة ليون للمياه والإنارة Société Lyonnaise des Eaux et de l&#8217;Éclairage باستحداث الشركة المغربية لتوزيع الماء والغاز والكهرباء Société marocaine de distribution d’eau, de gaz et d’électricité (SMD)  . وتمت الاستعاضةُ عنها في 30 كانون الثاني/ يناير 1924 بشركة الطاقة الكهربائية للمغرب Énergie Électrique du Maroc (EEM)   من قبل الشركة العامة Compagnie Générale du Maroc   المستحدَثة في شباط/ فبراير 1921من قِبل رابطة بنوك فرنسية بقيادة بنك باريس وهولندا<a href="#note6"><sup>6</sup></a>.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وعلى الرغم من استقلال المغرب في العام 1956، لم ينتقلْ تدبيرُ قطاع الطاقة، على غرار قطاعات استراتيجية أخرى (من قبيل الزراعة والتزويد بماء الشرب والصناعة والتجارة)، إلى إشراف الدولة المغربية سوى في العام 1963 مع إحداث المكتب الوطني للكهرباء كمؤسسة عمومية مُكَلَّفَة &#8220;بالخدمة العمومية في إنتاج الطاقة الكهربائية، ونقلها وتوزيعها&#8221; بحسب مرسوم إحداثه<a href="#note7"><sup>7</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ورغم افتقارِ المغرب إلى النفط، اختار اعتبارَه موردَ طاقة أوّلية أساسيًّاّ، وكان يُمثّل 80 في المئة من توليفته الطاقيةِ في العام 1988. <sup><a href="#note8">8</a> </sup>وبدءا من منتصف سنوات 1980، وإثر  الصدمةِ البتروليّة في 1973، قرّر المكتبُ الوطني للكهرباء رفعَ حصة الفحم الحجري في توليفة طاقة البلد.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وفي مُنتصف سنوات 1990، ورغم حصيلةِ المكتب الوطني للكهرباء في<a href="http://www.one.org.ma/FR/doc/cier/Brochure_PERG.pdf"> مجال توسيعِ شبكة الكهرباء بالوسط القروي</a>، ومستوى جودةِ الخدمة العمومية إذا قِيسَت جزئيا بغياب انقطاعات عامة في المدن الكبرى، قرّرتِ الحكومةُ تبنّي الدوغما النيوليبرالية. وانطلقتْ، بحفزٍ من المؤسسات المالية الدولية، عمليةُ تفكيك وخصخصةِ وإضفاءِ الليبرالية على قطاع إنتاج الطاقة الكهربائية وتوزيعها لصالح شركاتٍ كبيرة متعددةِ الجنسيات.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> وفي إطار  تبنّيه برنامج التقويم الهيكلي المفروض من المؤسسات المالية الدولية بعد أزمة الديون في سنوات 1980، <a href="#note9"><sup>9</sup></a> انخرط المغرب  في عملية خصخصةٍ لمنشآته العمومية الأفضلِ مردودية، وفي إضفاء الليبرالية على قطاعات استراتيجية. وكان قطاعُ الطاقة من أُولَى القطاعات المعنيّةِ، مع خصخصة نشاط تكرير النفط وإدخال الإنتاج الخاص في النشاط النفطي. اذ جرت خصخصةُ شركة سامير La Société Anonyme Marocaine de l&#8217;Industrie du Raffinage  في العام1997 لصالح مجموعة سويدية سعودية Corral Petroleum Holding، مُعظمها مِلكٌ للملياردير السعودي محمد العمودي.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> وفي السنة ذاتها، جرى منحُ خدماتِ توزيع ماء الشرب والكهرباء وجمعِ مياه الأمطار والمياه العادمة والإنارة العموميةِ للدار البيضاء الكبرى (4.2 مليون نسمة) لمستغلٍّ وحيدٍ متمثلٍ في  شركة ليديك، وهي فرع لشركة ليون الفرنسية للمياه compagnie française Lyonnaise des Eaux، (سويس اونفيرونمان Suez Environnement حاليا).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">تمَّ اسنادُ موجةِ الخصخصة الأولى تلك على ترسانةٍ تشريعية ودعائيةٍ كاملةٍ، وسُوِّغَ الأمرُ  كعملية لا غِنى عنها &#8220;لتحديث&#8221; اقتصاد المغرب، فضلا عن استفادته من إسهام تقني من الشركات متعددة الجنسية. والحالُ أنَّ أثرَ عملياتِ الخصخصة تلكَ على الصُّعُد الاقتصادية والاجتماعية والبيئية كان كارثيّاً.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> فإذا انتقينا سامير وليديك كمثاليْن، انتهت خصخصةُ الأولى إلى <a href="https://www.jeuneafrique.com/987605/economie/samir-retour-sur-la-plus-grosse-faillite-de-lhistoire-du-maroc/">أكبر إفلاسٍ في تاريخ المغرب</a>، بأربعة مليار يورو من الديون إزاء الدولة، وأكثر من 800 أجير/ة-وعوائلهم- بلا مورد عيش.  أمّا فيما يخص ليديك، فقد كشفتْ تقاريرُ متنوعة، منها الرسميةٌ كتقريرُ المجلس الأعلى للحسابات للعام 2014، تجاوزاتٍ عديدةً في مجال الحقوق الأساسية اقترفها المستفيدُ من الامتياز بتواطؤ و/أو صمت السلطاتِ والمنتَخَبين المحلّيين، لاسيما بالحرمان من الربط الاجتماعي بالشبكة وارتفاعٍ في مبالغ فواتير استهلاك الماء والكهرباء مناقضٍ لمقتضيات عقدِ الامتياز.  وعلى الصعيديْن الاقتصادي والمالي، لم تلتزمْ ليديك ببرنامج الاستثمار المُتَّفَقِ عليه في العقد فقامت بنقل أموال بالعملة الصعبة في شكل أرباح: 160 مليون يورو لفائدة مالكي الأسهم، وكذلك أرباحٌ  تحت قناع نفقاتٍ للشركة الأمّ كمقابل لــ&#8221;مساعدة تقنية&#8221;، بلغت في العقد الأول 100 مليون  يورو<a href="#note10"><sup>10</sup></a>.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p><a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وعلى الصعيد التشريعي، جرى، فضلا عن قانون 39-89  المرخصِ لنقل ملكية منشآت عمومية إلى القطاع الخاص الذي افتتح &#8220;حفلَ الخصخصة&#8221; في مطلع سنوات 1990 ، سَنُّ قانونيْن هامَّيْن في ذلك العقد مُتعلقّيْن بقطاع الطاقة، وكان لهما تأثير عميق عليه:</p>
<ul>
<li dir="rtl" style="text-align: right;">&#8211; المرسوم  رقم 94-503 في العام 1994 الذي أنهى احتكارَ المكتب الوطني للكهرباء، وأتاح إدخالَ مُنتجي كهرباء خواص.</li>
</ul>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">&#8211; القانون رقم 1-95-141 لسنة 1995 الذي يسمح بفتح سوق المنتجات البترولية أمام الخواص.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/2_Renewable-energy-in-Morocco_a-‘green-neoliberalism.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-78 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/2_Renewable-energy-in-Morocco_a-‘green-neoliberalism.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-152 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-35 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl"><strong>الطاقات المتجددة بالمغرب: نيوليبرالية خضراء </strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-79 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-153 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-154 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column fusion-no-medium-visibility" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-44" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على الرغم من برنامجٍ طموحٍ قِوامُه مليارات الدراهم المستثمَرةِ لتطوير الطاقات المتجددةِ، لاسيما الشمسية، وإحدى أكبر محطاتِ الطاقة الشمسيةِ المركَّزة (<em>Concentrated Solar Power</em>) في العالم<a href="#note11"><sup>11</sup></a>، تظلُ توليفة الطاقة في المغرب في 2021 معتمدةً أساسا على المحروقات بنسبة 52 في المئة، موجهةً بالدرجة الأولى للنقل، فيما يحافظ الفحمُ الحجري على موقعه السائدِ في إنتاج الكهرباء بنسبة 33 في المئة.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> ومن جهة أخرى، يظلُّ قطاع النقل أكبرَ مُستهلكي الطاقة في المغرب، بنسبة 38 في المئة من مجمل ما يَستهلك البلد<a href="#note12"><sup>12</sup></a>. يكاد هذا القطاعُ يتوقف كليا على الطاقات الأحفورية، وهو مسؤول على زهاء 50 في المئة من فاتورة الطاقة الوطنية، أي أكثر من 4 مليار يورو في العام 2018، ويُسهم بنسبة 20 في المئة من عجز الميزان التجاري.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وقد مثلتِ الطاقات المتجددةُ، فيما يخص إنتاج الكهرباء، نسبةَ 19 في المئة من الانتاج الوطني في العام 2019، منه 11 في المئة ريحِيّة، و4 في المئة مائية، و4 في المئة شمسية. ويظل الفحمُ الحجري المصدرَ الرئيسَ لإنتاج الكهرباء (65 في المئة)، ويليه الغازُ الطبيعي (11 في المئة)<a href="#note13"><sup>13</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن تحليلا نقديًّا للإصلاحات التشريعية والمؤسَّسية، المرافقةِ لتطور الطاقات المتجددةِ بالمغرب، لابد أن يُثير سؤالَ مدى استعمال هذا التطور بنحو أساسي كذريعة لإضفاء ليبراليَّةٍ وخصخصةٍ متناميَتيْن على قطاع الطاقة.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">فقانون رقم 13-09،  المتعلّق بالطاقات المتجدّدة والصادر في 11 فبراير 2010، يُضفي الليبرالية على قطاع الطاقات المتجدّدة، مرخّصًا في الآن ذاته المنافسةَ في إنتاج الكهرباء وتصديرَها عبر الشبكة الوطنية  من قبل  الشركات الخاصة <sup><a href="#note14">14</a></sup>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400; text-align: right;">دخل قانون شراكةِ القطاعيْن الخاص والعام حيزَ التطبيق في أغسطس 2015، فيما كان نموذجُ &#8220;شراكة القطاعين العام والخاص&#8221; قد جرى تجريبُه منذ أمدٍ طويل عبر أشكال تعاقديةٍ مثل الامتيازات خارج أيّ إطار معياري قبل أن تُكرِّس النصوصُ القانونية هذا التوجهَ <a href="#note15"><sup>15</sup></a>، ما أتاح للفاعلين الخواص موقعًا كمنتجين مستقلين (<em>Independent Power Producer</em> &#8211; IPP) . وعندها تُباع الكهرباءُ المنتَجَةُ للدولة (المكتب الوطني للكهرباء) الملتزمةِ بشرائها بسعر متّفًقٍ عليه مدةً تمتد من 25 إلى 30 سنة بموجب عقود من نوع (<i>Purchase Agreement</i>-PPA) اتفاقية شراء الكهرباء<em>.</em><a href="#note16"><sup>16</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يستنسخُ هذا النموذجُ، وما تلا من قانون 2015، القانونَ الفرنسيَّ لعام 2004 حول شراكة القطاعيْن العامّ والخاص، ناقلاً بوجه خاصٍ مفهومَ &#8220;أداءات قائمة على الجاهزية&#8221; الذي يُلزم المكتبَ الوطني للكهرباء، بصفته مؤسسةً عمومية، بأن يؤدّي لذوي الامتياز الخواص ثمنَ مجملِ ما يوفّرون من إنتاج ، بغض النظر عن الحاجاتِ الفعلية. هكذا تؤول الأسبقيةُ للطاقة التي يُنتجها هؤلاء الفاعلون الخواص، أحفوريةً كانت أو متجدّدةً، قبل التي تُنتجها المحطّات العمومية <a href="#note17"><sup>17</sup></a>. وفي حال انخفاضٍ بالغ في الطلب على الكهرباء، يقومُ المكتب الوطني للكهرباء، المُكْرَهُ على استهلاك الطاقة التي يُنتجها الفاعلون الخواص، بوقف عمل محطاته لتفادي انقطاع الكهرباء <em>blackout</em>؛ ما يفضي إلى تحميل الدولةِ، أي دافعي الضرائبِ، تكاليف أخرى باهظة<a href="#note18"><sup>18</sup></a>.<a href="" name="_edn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">على هذا النحو،  يتجلّى الطابعُ الاحتيالي لهذا النوع من العقود لصالح البنوكِ والفاعلين الخواصِ. فهو لا يقيهم خطرَ كلِّ خسارة أيًّا تكُن طبيعتُها (تقلب لأسعار المواد الاولية، بنيات تحتية، أداء خدمات عمومية، مخاطر مناخية، مخاطر مالية، الخ) وحسبُ، بل يُؤمِّن كلّيا مردوديةَ استثماراتهم، إذ الدفع  مضمونٌ حتى لو كان الانتاجُ غيرَ ضروري أو غير مستعمَلٍ.  إنه طرازٌ نموذجي حيث تذهب الأرباحُ  للخواص، وتقع الخسائرُ المخاطر على كاهلِ المالية العمومية.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/3_Energy-governance-in-Morocco_who-decides-who-benefits-from-it-and-who-pays-the-price_modifided.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-80 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/3_Energy-governance-in-Morocco_who-decides-who-benefits-from-it-and-who-pays-the-price_modifided.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-155 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-36 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl"><strong>الحو</strong><strong>كمة الطاقية في المغرب: من يقرّر، من يستفيد، ومن يدفع الثمن ؟</strong></p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-81 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-156 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-157 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-45" style="--awb-text-transform:none;"><h1 dir="rtl" style="font-weight: 400;"><strong>من يقرّر؟ </strong></h1>
<p dir="rtl">لا تخضع  القرارات الاستراتيجية المتعلقةِ بقطاع الطاقة في المغرب إلى  أيّ شكل من الرقابة الديمقراطية. ويكشفُ استحداث الوكالة المغربية للطاقات المتجدّدة (<em>Moroccan agency for renewable energy</em>-Masen)، وتعيينُ الملكِ لمصطفى الباكوري مديرا لها، حقيقةَ الأساليب الأوتوقراطيةِ لتدبير هذا القطاع.  كان مصطفى الباكوري، عند تعيينه هذا، رئيسَ حزب الأصالة والمعاصرة الذي أسسه فؤاد عالي الهمّة مستشارُ الملك وصديقُه. وتقرّر في العام 2015 توسيعُ صلاحيات الوكالة من الطاقة الشمسية إلى مجملِ الطاقات المتجددة<a href="#note19"><sup>19</sup></a>، والحالُ أنَّ مصطفى الباكوري جرى منعُه، في مارس 2021، من مغادرة البلد<a href="#note20"><sup>20</sup></a> في إطار &#8220;التحري معهُ بشأن سوءِ تدبيرٍ واختلاساتٍ في إطار وظائفه في إدارة ’مازن‘، حسب مصادر قريبة من الملف&#8221;<a href="#note21"><sup>21</sup></a>، هذا من دون تقديم أي تفسيرٍ رسميٍّ لحظةَ وقوع الأحداث.</p>
<p dir="rtl">وحصل  تهميشٌ تامٌّ في هذا النقاش للمواطنين/ات وللبرلمانيين/ات، وحتى لمهندسي/ات ولتقنيي/ات الشركات العمومية في مجال إنتاجِ التجهيزات الطاقية وتدبيرِها ونقلها وصيانتِها.  وقد كان من شأْن استشارتهم/هنّ أنْ تتيحَ تفاديَ أخطاءٍ تقنيةٍ هامة وتحسينٍ الرقابة على &#8220;الشركاء&#8221; الخواص، هؤلاء المحاطين من جانبهم بخبراء للدفاع عن مصالحهم. وحسبَ ما أسرَّ به مختصٌّ فضلَّ عدمَ ذكر اسمه: &#8220;منذُ رفع الطاقات المتجددةِ إلى مقام قطاعٍ استراتيجيٍّ، استجمعتِ الوكالةُ كلّ صلاحيات التنمية المستدامة، وباتت كُلّيةَ القوّة&#8221;. وأضاف قائلا: &#8220;وعلى غرارِ كلّ مشروع ملكيٍّ كبير، ساد قانونُ الصمت: كان الجميعُ يدرك  تأخّرَ المشاريع وكلفتَها الباهظة، لكن ما مِنْ أحدٍ تجرّأَ على طلب كشوفِ حسابٍ&#8221;<a href="#note22"><sup>22</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"><a href="" name="_edn1"></a></p>
<h1 dir="rtl" style="font-weight: 400;"><strong> من يستفيدُ من ذلك؟</strong></h1>
<p dir="rtl"> قام العامةُ من المواطنين، في العام 2018، بتنظيم حملة مقاطعة مبتكَرة عبر الشبكات الاجتماعية ضد ثلاثِ علامات تجارية اشتهر أصحابُها بالقرب من القصر الملكيّ: دانون، وسيدي علي، وأفريقيا المملوكة للملياردير القوي عزيز أخنوش، الذي عيَّنه الملكُ رئيسا للحكومة في أيلول/ سبتمبر 2021.  وبعد هذا العصيان المدني ، أنجز مجلسُ المنافسة دراسةً مُعَمَّقَة في العام 2019 حول قطاعِ البترول، وكشفت الدراسة وجود &#8220;اختلالات&#8221;، أي ممارساتِ احتيال .</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">عِوض تشجيع المنافسة، التي كانت الحجةَ الرئيسةَ في جُعبة المدافعين عن إضفاء الليبرالية على القطاع في العامّ في 2014، أدّى ذلك الإضفاءُ إلى خلق وضعِ احتكارِ أقليةٍ على كافة الصُّعُد: الاستيراد،  التخزين، البيع للموزّعين، والبيع للمستهلكين. إذ كان &#8220;الفاعلون الخمسُ الأوائل [يستحوذون] على 70% من السوق في العام 2017، وكان ثلاثةٌ منهم مُمسكين بنسبة 53.4%&#8221;<a href="#note23"><sup>23</sup></a>. وبمقدّمة الجميع شركةُ أفريقيا  لصاحبها أخنوش.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> وتفاقم وضعُ احتكار الأقلّية هذا مع إغلاق مصفاة ’سامير‘ في العام 2015، فيما كانت هذه تُؤَمّن 64%  من الطلب على المنتجات المُصَفَّاة ومقدرةَ تخزينٍ كبيرةً (2 مليون متر مكعب). &#8220;على هذا النحو، ارتفعت فاتورةُ الطاقة بقوة، وتفاقم بشدةٍ عجزُ ميزان التجارة، وجرى إضعافٌ شديدٌ للشركات الصغيرة والمتوسطة لصالح أكبرِ الفاعلين&#8221; حسب رأي المجلس الاقتصادي والاجتماعي والبيئي الصادر عام 2020.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إن لمْ يتحقَّق هدفُ إنتاج 42% من الطاقة الكهربائية من مصدر متجددٍ، بحسب أرقام الحكومة الرسمية (أنظر رسميْن بيانيّيْن رقم 1 و2)، فقد تمَّ تجاوزُ هدفِ رفع حصةِ الامتيازات الخاصة في إنتاج الكهرباء. ففي نهاية العام 2021، بات القطاعُ الخاص مُتحكّمًا في ثلثي (71.8%) إنتاج الطاقة الكهربائية في المغرب، حسب آخر أرقام وزارة الطاقة والمعادن والماء والبيئة:</p>
<p dir="rtl"><strong><u>طاقة كهربائية تحت التحكُّمِ التامّ للقطاع الخاص</u></strong></p>
<p dir="rtl">إن لمْ يتحقَّق هدفُ إنتاج 42%   من الطاقة الكهربائية من مصدر متجددٍ، بحسب أرقام الحكومة الرسمية (أنظر رسميْن بيانيّيْن رقم 1 و2)، فقد تمَّ تجاوزُ هدفِ رفع حصةِ الامتيازات الخاصة في إنتاج الكهرباء. ففي نهاية العام 2021، بات القطاعُ الخاص مُتحكّمًا في ثلثي (71.8%) إنتاج الطاقة الكهربائية في المغرب، حسب آخر أرقام وزارة الطاقة والمعادن والماء والبيئة:</p>
</div><style type="text/css">#fusion-chart-4 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(1) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-4 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(2) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-4 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(3) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-4 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(4) span{color: #ffffff;}</style><div id="fusion-chart-4" class="fusion-chart legend-top" data-type="pie" data-chart_legend_position="top" data-x_axis_labels="الشمسية|الريحية|المائية|الحرارية" data-show_tooltips="yes" data-bg_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(170,51,87,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(67,179,174,1)" data-border_colors="rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)" data-border_size="1" data-border_type="smooth" data-chart_fill="off" data-chart_point_style="circle" data-chart_point_size="3" data-chart_axis_text_color="rgba(101,106,112,1)" data-chart_gridline_color="rgba(0,0,0,0.1)"><div class="fusion-chart-dataset" data-label="Data-set" data-values="2.3 |10.4|3.6 |83.7 " data-background_color="rgba(0,188,212,1)" data-border_color="rgba(0,188,212,1)"></div><h4 class="fusion-chart-title">رسم بياني رقم 1: توزيع انتاج الكهرباء حسب مصادر الطاقة - يناير - فبراير 2020 (بالنسبة المئوية) </h4><div class="fusion-chart-inner"><div class="fusion-chart-wrap"><canvas></canvas></div><div class="fusion-chart-legend-wrap"></div></div></div><style type="text/css">#fusion-chart-5 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(1) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-5 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(2) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-5 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(3) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-5 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(4) span{color: #ffffff;}#fusion-chart-5 .fusion-chart-legend-wrap li:nth-child(5) span{color: #ffffff;}</style><div id="fusion-chart-5" class="fusion-chart legend-top" data-type="pie" data-chart_legend_position="top" data-x_axis_labels="المشاريع المتعلقة بالقانون 13-09|الواردات|المكتب الوطني للكهرباء والماء الصالح للشرب|آخرون|انتاج تعاقدي" data-show_tooltips="yes" data-bg_colors="rgba(0,188,212,1)|rgba(139,195,74,1)|rgba(255,152,0,1)|rgba(67,179,174,1)|rgba(170,51,87,1)" data-border_colors="rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)|rgba(99,99,99,1)" data-border_size="1" data-border_type="smooth" data-chart_fill="off" data-chart_point_style="circle" data-chart_point_size="3" data-chart_axis_text_color="rgba(101,106,112,1)" data-chart_gridline_color="rgba(0,0,0,0.1)"><div class="fusion-chart-dataset" data-label="Data Set 1" data-values="6|1.2|20.2|0.8|71.8" data-background_color="rgba(0,188,212,1)" data-border_color="rgba(0,188,212,1)"></div><h4 class="fusion-chart-title">رسم بياني 2: توزيع إنتاج الكهرباء حسب نوع المنتج - يناير-فبراير 2021 (بالنسبة المئوية)</h4><div class="fusion-chart-inner"><div class="fusion-chart-wrap"><canvas></canvas></div><div class="fusion-chart-legend-wrap"></div></div></div><div class="fusion-text fusion-text-46" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="text-align: center;"><sup><em> المصدر: Secteur de l’énergie &#8211; Chiffres clés – Avril 2021 – Ministère De L&#8217;Énergie, Des Mines, De L&#8217;Eau &amp; De L&#8217;Environnement.</em></sup></p>
</div><div class="fusion-text fusion-text-47" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;">رفعت النخبةُ الحاكمة إنتاجَ الخواص العاملين بامتيازات، أحفوريَّ المصدر كان أو مُتجدَّدَهُ، إلى مقام مُسلّمةٍ  لا محيد عنها. ويتمثلُ أولُ مستفيد منها في الشركات الفرنسية متعددةِ الجنسية (Engie)، ونظيرِتها الإسبانية (Gamesa)، والسعودية (Acwa)، والإماراتية (Taqa) ، والألمانية (Siemens)، المتعاونةِ في الغالب مع شركات  محلية من قبيل ناريفا Nareva التابعة  للعائلة المَلَكيّة، أو عائلاتٍ شديدةِ البأس وقريبةٍ من الحكم، منها عائلات أخنوش وبنجلون مثل (Green of Africa).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">نورِد على سبيل المثال إسنادَ طلب العروض الدولي الخاصِ بقطاع الطاقة الشمسية في مايو 2021، المتعلقِ بتصميم مشروع نور ميدلت 1، ذي قدرة 800 MW وتمويله وبنائه واستغلاله وصيانته، لاتحاد تقوده EDF Renouvelables الفرنسية، ويتكونُ من شركة مصدر الاماراتية وGreen of Africa  المغربية.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">نعيدُ إلى الأذهان أنَّ Green of Africa مِلْكُ ثلاثةٍ من أغنى العائلات بالمغرب: بنجلون (مجموعة Financecom &amp; BMCE)، وأمهال (groupe Omafu et Somepi)، وأخنوش (Akwa) وزير الفلاحة والصيد البحري طيلة 15 سنة.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">و في مجال الطاقة الريحية، تستأثرُ ناريفا، فرع <a href="https://www.almada.ma/">المجموعة الملكية مدى</a> (الشركة الوطنية للاستثمار، وأوناسابقا) بحصة الأسدِ عبر فرعها Énergie Éolienne du Maroc. وتحوزُ اليوم خمسةَ محطاتٍ خاصة بها MERCHANT PLANT بمقتضى قانون رقم 13-09، ذات قدرة إجمالية تفوق 500 ميغاوات، ويباعُ إنتاجها مباشرةً للصناعيين <a href="#note25"><sup>25</sup></a>. كما تحوزُ،  بتشارك مع العملاق الفرنسي  Engie ، محطةَ طرفاية، وهي من الأكبر في أفريقيا، ذاتَ قدرة 300 ميغاوات، تباعُ طاقتُها حصرا للمكتب الوطني للكهرباء باتفاقية شراء طاقة لمدة 20 سنة <a href="#note26"><sup>26</sup></a>.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> وفي العام 2016، أعلنتْ ناريفا نيلها عرضَ المشروع الريحي العملاق، بقدرة 850  ميغاوات، المكوّنِ من محطات الريح في ميدلت -210MW –وبوجدور – 300 MW – وجبل الحديد 270 ، وتسكراد  ، في طرفاية- &#8211; 300-، وهو مشروعٌ  فازت به ناريفا في العام 2016 بتشارك مع مُصنِّع توربينات الرياح Siemens Gamesa Renewables   (ألمانيا-اسبانيا).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">ولابدَّ من التذكير أيضا بمسؤولية مجموعة مدى، التي تمثل اليوم رائدا في مجال التنمية المستدامة، عن تدمير أنظمة بيئية عديدة وتلويثها. &#8220;لم تكن مقاولتها لإنتاج السكر كوزومار Consumar متورطةً في كوارث التلويث وحسبُ، بل سبَّبَ فرعُها المنجمي Managem، ومنجمُها للفضة  في إميضر، جنوبَ المغرب، تلويثَ مياه جوفيةٍ، وكانت ما تزال في نزاع مع السكان المحلّيين حول موارد المياه&#8221; <a href="#note27"><sup>27</sup></a>.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">إنّ الفاعلين المستفيدين من المشاريع الخضراء في المغرب، على غرار ما يُلاحظ في بلدانَ أخرى، يجرُّون معهم بشكل عام تاريخا مديدا من التلويث وتدميرِ الأنظمة البيئية. وفي الواقع، ليستْ إعادة توجيه قسم من استثماراتهم صوبَ الطاقات المتجدّدةِ غيرَ طريقة أخرى، أكثر مردودا في الغالب، لاستدرار أرباحٍ مالية ولتجريد السكانِ المحليين من أقاليمهم.</p>
<h1 dir="rtl" style="font-weight: 400;"><strong>من يدفع الثمن؟</strong></h1>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">يتحمل السُكّانُ، بما هم دافعو ضرائب، ومجملُ المستهلكين/ات، العواقبَ المالية لهذا النظام المُصَمَّمِ كي يكون غيرَ منصف نهائيا وفي مصلحة المستثمرين الخواص حصرا. فالعقود الموقَّعةُ في أُطُرِ منحِ الامتياز في سنوات 1990 ومطلعِ سنوات 2000، لاسيما عقودُ شراء الطاقة، تُجبر المكتب الوطني للكهرباء على شراء الطاقة من الفاعلين الخواص حسبَ توافرها وبأسعار تفوقُ سعرَ البيع للتوزيع وللاستهلاك، وكذا على تحمّلِ تقلّباتِ أسعارِ الموادِ الأولية، لاسيما الفحم الحجري. وهذا ما أغرق المؤسسة في أزمة مالية هيكليةٍ غير مسبوقة.  وقامت الحكومةُ بإنقاذها عبر إبرام عقد &#8211; خطة معها يتيح لها رفع الأسعار بنسبة 20% ، وهو ما أقدمتْ عليه في العام 2014 <a href="#note28"><sup>28</sup></a>.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> قد يعودُ هذا الوضعُ للظهور، لأنّ مشاريعَ الطاقات المتجددةِ الحديثةِ محكومةٌ بنفس نوعِ العقودِ الموقَّعَةِ لمدة 30 سنة، مُديمَةً استثماراتٍ كثيفةً من قبل الدولة دون أيٍّ ضمانة لانخفاض أسعارِ الطاقة الكهربائية  لصالح السكان.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وقد اتضح أن إقدامَ ’مازن‘ على اختيار  تكنولوجيا الطاقة الشمسية المركَّزة CSP، دون أي استشارة، اختيارٌ كارثيٌّ، بسعر كلفةٍ بلغ 1.62 درهما للكيلوات/ ساعة KWh في نور 1، و 1.38 درهما في نور 2، و 1.42 درهما في نور 3، فيما  تبيع ’مازن‘ الكيلوات/ ساعة للمكتب الوطني للكهرباء  بـ0.85 درهما.  وبهذا النحوِ، تُسجِّل مازن كل سنة خسارةً قدَّرها المجلس الاقتصادي والاجتماعي<a href="#note29"><sup>29</sup></a> بـ80 مليون يورو فيما يخصُّ محطات نور 1 و2 و3.</p>
<p><a href="" name="_ftn1"></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وتكتسي مسألةُ الديون والتمويلِ أهميةً أساسيةً. فكلُّ مشاريعِ إنتاج الكهرباء الحديثة، حتى تلكَ المسماةِ &#8220;خضراء&#8221;، يجري تمويلُها بقروض من البنوك الدولية الخاصةِ وبنوكٍ متعددةِ الأطرافوصندوقِ النقد الدولي والبنكِ العالمي وبنكِ التنمية الافريقي ووكالاتِ التنمية الفرنسيةِ والألمانيةِ واليابانيةِ.</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">أبرمتْ ’مازن‘ في قطاع الطاقة الشمسية ديونا مضمونةً من قبل الدولة المغربية من أجل تطوير البُنَى  التحتية ِاللازمةِ لتطوير المشاريع (طرق، بُنَى تحتية مائية، سياجات، خطوط ومراكز تحويل لنقل الطاقة)، وكذلك بقصد تمويلِ مشاركتها في كُلِّ واحدةٍ من الشركات ذات الأغراض الخاصة SPC (<em>Special Purpose Company</em>) أي المُشَكَّلَةِ بوجه خاص للإشرافِ على هذا المشروع أو ذاك (نور ورززات، نور ميدلت، الخ) كما يوضح الرسم البياني التالي :</p>
</div><div class="fusion-image-element awb-imageframe-style awb-imageframe-style-above awb-imageframe-style-1" style="--awb-caption-title-color:#000000;--awb-caption-title-font-family:var(--h3_typography-font-family);--awb-caption-title-font-weight:var(--h3_typography-font-weight);--awb-caption-title-font-style:var(--h3_typography-font-style);--awb-caption-title-size:var(--h3_typography-font-size);--awb-caption-title-transform:var(--h3_typography-text-transform);--awb-caption-title-line-height:var(--h3_typography-line-height);--awb-caption-title-letter-spacing:var(--h3_typography-letter-spacing);"><div class="awb-imageframe-caption-container"><div class="awb-imageframe-caption"><h3 class="awb-imageframe-caption-title"> رسم رقم 2 : التوليفةُ المالية النموذجية للمشاريع التي تشرفُ عليها مازن</h3></div></div><span class="fusion-imageframe imageframe-none imageframe-1 hover-type-none"><img decoding="async" width="512" height="408" title="JT1" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2023/07/JT1.png" alt class="img-responsive wp-image-16945" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2023/07/JT1-200x159.png 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2023/07/JT1-400x319.png 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2023/07/JT1.png 512w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, (max-width: 640px) 100vw, 512px" /></span></div><div class="fusion-text fusion-text-48" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl" style="font-weight: 400;"> يظلُّ مانحو القروض الفاعلَ الرئيسَ في هذه المشاريعوالماسك  بسلطةُ الحسم في جميع القرارات الاستراتيجية . لذا من صميم المنطقِ أن تكون جنسيةُ (أو جنسيات) مانحي القروض مطابقةً لجنسية (أو جنسيات) الشركات   المنخرطةِ في المشروع، سواءً كفاعل (مثلالفرنسي Engie والألماني Siemens، والخ) أو كشركات تجهيزٍ (مثل الفرنسي Alstom  والياباني Mitswi والخ).</p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">جرى تمويلُ مشروع محطة أسفي الحرارية، ذاتُ قدرة 1369 ميغاوات (25%  من الطلب الوطني)، وباستثمار إجمالي بلغ 2.3 مليار يورو، من قِبَل البنك الياباني للتعاون الدوليوبنكيْ التجاري وفابنك (مجموعة مدى الملكية) والبنكِ المغربي للتجارة والصناعة، وهو فرع مغربي  لبنك باريس الوطني-باريبا BNP Paribas . والشركةُ المستفيدة من امتياز الـ 30 سنة الخاص بالمشروع  هي Safi Energy Company، وهي مقاولة في ملْك مشترك بين ناريفا (مجموعة مدى الملكية) (35%) والفرنسي Engie ،GDF Suez سابقا، ب 35% والشركةِ التجارية اليابانية Mitsui ب30%. <a href="#note30"><sup>30</sup></a></p>
<p dir="rtl" style="font-weight: 400;">وتنضافُ هذه القروض لتُثقل ديْنًا عموميا يُقارب، في تمام  العام 2021، نسبةَ 100% من الناتج الداخلي الإجمالي<a href="#note31"><sup>31</sup></a>، وتبتلعُ خدمتُه أكثرَ من ثلثِ ميزانية الدولة، مُمثّلةً زهاء 10 أضعاف ميزانية الصحة<a href="#note32"><sup>32</sup></a>.<a href="" name="_ftn1"></a></p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-bg-parallax" data-bg-align="center center" data-direction="down" data-mute="false" data-opacity="100" data-velocity="-0.3" data-mobile-enabled="false" data-break_parents="0" data-bg-image="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/5_What-would-a-Saharawi-led-‘just-transition-look-like-Inspiration-and-questions-from-the-camps_modifided.jpg" data-bg-repeat="false" ></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-82 fusion-flex-container fusion-parallax-down post-intro-section hundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-background-image:url(&quot;https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/5_What-would-a-Saharawi-led-‘just-transition-look-like-Inspiration-and-questions-from-the-camps_modifided.jpg&quot;);--awb-background-size:cover;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="width:104% !important;max-width:104% !important;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-158 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-37 fusion-sep-none fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-two" style="--awb-text-color:#ffffff;"><h2 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="font-family:&quot;Open Sans&quot;;font-style:normal;font-weight:800;margin:0;--fontSize:32;line-height:1.26;"><p dir="rtl">بعض السُّبل من أجل انتقال طاقي عادل بالمغرب</p></h2></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-83 fusion-flex-container post-content nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-159 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-160 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-49" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl">يجدرُ التأكيد على الفشل  البيّنِ للنموذج الطاقي الليبرالي على الصُّعد الاقتصادية والبيئية، وبوجه خاص من زاوية نظرِ العدالة الطاقية والبيئية. تعترفُ التقارير الرسمية، ومنها الصادرةُ عن المجلس الاقتصادي والاجتماعي والبيئي، بهذا الفشل، مع مواصلةِ الدعوة  الى إضفاء الليبرالية والتفكيكِ والخصخصةِ.</p>
<p dir="rtl">والحال أن انتقالًا طاقيًّا عادلا متعذّر طالما يظل قطاعُ الطاقة تحتَ تحكّمِ شركات أجنبيةِ متعددةِ الجنسية  و&#8221;نومونكلاتورا&#8221; محليةٍ طليقي اليدين في نهبِ الدولة وخلقِ ما يحلو لها من أرباح في مناخ استبدادٍ ومحسوبيةٍ.  يُمثّل نظام الديون، وشراكات القطاعين العام والخاص، عقبةً كأداء بوجه كل سيادةٍ شعبيةٍ، وحتى وطنيةٍ، ومنها السيادة الطاقية.</p>
<p dir="rtl"> إنّ انتقالا طاقيا عادلاً يستوجبُ سيادةَ السكان المحليين على كل مرحلة من مراحل عمليةِ الإنتاج: التصميم، والتشييد، والاستغلال والتخزين، والتوزيع.</p>
<p dir="rtl">يجب اعتبارُ قطاع الطاقة خدمةً عمومية، يُسيّرها عمالُ القطاع والسكانُ المحليون الذين قبلوا تشارك قسما من أقاليمهم (أرض مياه، غابات،&#8230;)لأجل الصالح العام.  وفي هذا الإطار، يجبُ أن يستفيد السكان المحليون كذلكمن تعريفات تفضيلية، وحتى من مجانية خدماتِ الكهرباء.  ويجب أن تحُلَّ مكان الأشكال البيروقراطية الراهنة أشكالُ حكامةٍ محلية وغير مُمَركزةٍ.</p>
<p dir="rtl"> إن تفضيلَ الحلول والمشاريع غيرَ الممركزة يعني أيضا أقصى تقريبٍ لأماكن إنتاج الطاقةِ من المستعملين/ات بقصْد تفادي ضياعِ الطاقة بمفعول جُول<a href="#note33"><sup>33</sup></a>، وتقليصِ كُلفة نقل الطاقة الكهربائية. وهذا ما يستتبعُ أيضا تصميمَ مشاريع على نطاق أصغر يُيَسِّرُ تمويلها محلّيا وبمساعدة الدولة.</p>
<p dir="rtl"> ويجبُ أن تنبثق أشكالُ دمجٍ محليةٌ، قائمةٌ على مبدأ التضامن والمصلحةِ المشتركة، وأكثرُ ملاءمةً لطبيعة التيار الكهربائيِّ الفزيائيةِ، وحيث  يكون من مصلحة الحائزِ على فائض طاقةٍ أن يُعطيه لمن يحتاجُه تفادياً لتوقُّف عامٍ للتزويد بالكهرباء.</p>
<p dir="rtl"> تعالتْ، بوجه ما يمكنُ وصفُه بالطُّغيان النيوليبرالي،  واختلالِ موازين القوى لصالح الطبقاتِ المسيطرة، أشكالُ استياءٍ واحتجاجٍ مختلفةٍ قام بها السكانُ المحليون، وسعتْ إلى بناء بدائلَ مضادةٍ للتدبير والاغتناءِ الخاصين ومعارضةٍ  لشكلِ الاستعمار الجديدِ الذي تُمثِّل الخصخصةُ أداتَه ورمزَهُ.  إن التوقَ الفعليَّ إلى بناء مجتمع أكثرَ عدلاً وديمقراطيةَ يوجِبُ  بنحو أساسي الانصاتَ لتلك المبادرات ودعمَها، وربطَ مسألة الانتقال الطاقي بالإشكاليات الاقتصادية- الاجتماعية.</p>
</div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-84 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-161 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-38 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;"><p dir="rtl">بخصوص المؤلف</p></h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-85 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-162 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-163 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-50" style="--awb-text-transform:none;"><p dir="rtl"><strong>جواد مستقبل</strong>، منسق وطني بالمغرب لبرنامج International Honors Programme : « Climate Change : The Politics of Food, Water, and Energy » de la School of International Training (SIT) dans le Vermont, aux États-Unis..<br />
عمل مديرَ مشروعٍ لدى عدة شركات، منها مجمع الشريف للفوسفاط، المقاولة العمومية المغربية المشرفة على القطاع. كما أنه مناضل من أجل العدالة الاجتماعية والمناخية، عضو بسكرتارية جمعية أطاك/لجنة الغاء الديون غير الشرعية- المغرب، وعضو السكرتارية المشتركة للجنة الدولية لإلغاء الديون غير الشرعية. حاصل على دبلوم مهندس من المدرسة الحسنية للأشغال العمومية بالدار البيضاء.</p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-164 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-86 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-165 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-right:10%;--awb-padding-left:10%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-title title fusion-title-39 fusion-title-center fusion-title-text fusion-title-size-six" style="--awb-text-color:#43b3ae;--awb-sep-color:#000000;--awb-font-size:24px;"><div class="title-sep-container title-sep-container-left"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div><span class="awb-title-spacer"></span><h6 class="fusion-title-heading title-heading-center fusion-responsive-typography-calculated" style="margin:0;font-size:1em;--fontSize:24;--minFontSize:24;line-height:1;"><p dir="rtl">شكر</p></h6><span class="awb-title-spacer"></span><div class="title-sep-container title-sep-container-right"><div class="title-sep sep-single sep-solid" style="border-color:#000000;"></div></div></div></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-87 fusion-flex-container about-the-author nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:0px;--awb-padding-bottom:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-166 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-167 fusion_builder_column_2_3 2_3 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:66.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:2.88%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:2.88%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="fusion-text fusion-text-51" style="--awb-text-transform:none;"><p style="text-align: center;">صور ل: عثمان السلمي</p>
<p style="text-align: center;">ترجمة من الفرنسية: اسماعيل المانوزي<br />
مراجعة لغوية: غسان بن خليفة</p>
<p style="text-align: center;">.تم نشر هذه المقالات بدعم من مؤسسة فريدريش إيبرت</p>
<p dir="rtl" style="text-align: center;">لا تتحمل مؤسسة فريدريش إيبرت مسؤولية المحتوى، حيث يكون ذلك المسؤولية الكاملة المؤلفين.</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter size-medium wp-image-15039" src="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg" alt="" width="300" height="172" srcset="https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-18x10.jpg 18w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-200x114.jpg 200w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-300x172.jpg 300w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-400x229.jpg 400w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-600x343.jpg 600w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-768x440.jpg 768w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO-800x458.jpg 800w, https://longreads.tni.org/wp-content/uploads/2021/11/FES-LOGO.jpg 945w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
</div></div></div><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-168 fusion_builder_column_1_6 1_6 fusion-flex-column" style="--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:16.666666666667%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:11.52%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:11.52%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"></div></div></div></div><div class="fusion-fullwidth fullwidth-box fusion-builder-row-88 fusion-flex-container notes nonhundred-percent-fullwidth non-hundred-percent-height-scrolling" style="--awb-border-radius-top-left:0px;--awb-border-radius-top-right:0px;--awb-border-radius-bottom-right:0px;--awb-border-radius-bottom-left:0px;--awb-padding-top:5%;--awb-padding-top-medium:20px;--awb-padding-right-medium:30px;--awb-padding-left-medium:30px;--awb-padding-right-small:10px;--awb-padding-left-small:10px;--awb-margin-top:0px;--awb-flex-wrap:wrap;" ><div class="fusion-builder-row fusion-row fusion-flex-align-items-flex-start fusion-flex-content-wrap" style="max-width:1320.8px;margin-left: calc(-4% / 2 );margin-right: calc(-4% / 2 );"><div class="fusion-layout-column fusion_builder_column fusion-builder-column-169 fusion_builder_column_1_1 1_1 fusion-flex-column" style="--awb-padding-top:0px;--awb-padding-right:10%;--awb-padding-bottom:0px;--awb-padding-left:10%;--awb-padding-right-medium:5%;--awb-padding-left-medium:5%;--awb-padding-right-small:3%;--awb-padding-left-small:3%;--awb-bg-size:cover;--awb-width-large:100%;--awb-margin-top-large:25px;--awb-spacing-right-large:1.92%;--awb-margin-bottom-large:25px;--awb-spacing-left-large:1.92%;--awb-width-medium:100%;--awb-order-medium:0;--awb-spacing-right-medium:1.92%;--awb-spacing-left-medium:1.92%;--awb-width-small:100%;--awb-order-small:0;--awb-spacing-right-small:1.92%;--awb-spacing-left-small:1.92%;"><div class="fusion-column-wrapper fusion-column-has-shadow fusion-flex-justify-content-flex-start fusion-content-layout-column"><div class="accordian fusion-accordian" style="--awb-border-size:1px;--awb-icon-size:14px;--awb-content-font-size:17px;--awb-icon-alignment:right;--awb-hover-color:rgba(250,250,250,0.1);--awb-border-color:#ffffff;--awb-background-color:#ffffff;--awb-divider-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-divider-hover-color:rgba(40,45,51,0.1);--awb-icon-color:#ffffff;--awb-title-color:#43b3ae;--awb-content-color:#000000;--awb-icon-box-color:#181b20;--awb-toggle-hover-accent-color:#181b20;--awb-title-font-family:&quot;Open Sans&quot;;--awb-title-font-weight:700;--awb-title-font-style:normal;--awb-title-font-size:18px;--awb-title-line-height:1.34;--awb-content-font-family:&quot;Merriweather&quot;;--awb-content-font-style:normal;--awb-content-font-weight:300;"><div class="panel-group fusion-toggle-icon-right fusion-toggle-icon-boxed" id="accordion-16944-5"><div class="fusion-panel panel-default panel-50d289f08a3f6dbf7 fusion-toggle-no-divider fusion-toggle-boxed-mode"><div class="panel-heading"><h4 class="panel-title toggle" id="toggle_50d289f08a3f6dbf7"><a class="active" aria-expanded="true" aria-controls="50d289f08a3f6dbf7" role="button" data-toggle="collapse" data-target="#50d289f08a3f6dbf7" href="#50d289f08a3f6dbf7"><span class="fusion-toggle-icon-wrapper" aria-hidden="true"><i class="fa-fusion-box active-icon awb-icon-minus" aria-hidden="true"></i><i class="fa-fusion-box inactive-icon awb-icon-plus" aria-hidden="true"></i></span><span class="fusion-toggle-heading">Noter</span></a></h4></div><div id="50d289f08a3f6dbf7" class="panel-collapse collapse in" aria-labelledby="toggle_50d289f08a3f6dbf7"><div class="panel-body toggle-content fusion-clearfix">
<p><strong>Noter</strong></p>
<p><sup><a id="note1"></a>1 </sup>Agence internationale de l’énergie (AIE), <i>Energy policies beyond IEA countries – Morocco</i>, 2019. Le résumé du rapport est disponible en français ici : <a href="https://iea.blob.core.windows.net/assets/a903970b-2a22-49ff-90ef-e6c9a1624ec2/IDR_Morocco_ES_FRE.pdf">https://iea.blob.core.windows.net/assets/a903970b-2a22-49ff-90ef-e6c9a1624ec2/IDR_Morocco_ES_FRE.pdf</a> <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note2"></a>2 </sup>Avis du<span class="Apple-converted-space">  </span>Conseil Économique, Social et Environnemental (CESE), « Accélérer la transition énergétique pour installer le Maroc dans la croissance verte », 2020.<span class="Apple-converted-space">  </span>Disponible ici : <a href="http://www.cese.ma/media/2020/11/Av-transitionEnergetique-f-1.pdf">http://www.cese.ma/media/2020/11/Av-transitionEnergetique-f-1.pdf</a> <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note3"></a>3 </sup>Une élite qui a intériorisé la supériorité des occidentaux et le mépris conséquent des cultures autochtones, donc de sa propre culture.</p>
<p><sup><a id="note4"></a>4</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>SAUL, Samir, « L’électrification du Maroc à l’époque du protectorat », in : Outre-mers, tome 89, n°334-335, 1er semestre 2002. <i>L&#8217;électrification outre-mer de la fin du XIXe siècle aux premières décolonisations</i>, p.<b> </b>491-512. Disponible ici : <a href="https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2002_num_89_334_3952">https://www.persee.fr/doc/outre_1631-0438_2002_num_89_334_3952</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note5"></a>5 </sup>Cette représentation régnant à l&#8217;époque du protectorat était celle du Général Lyautey, premier résident général du protectorat français qui a décrété la division du Maroc en deux grandes parties, un « Maroc utile » soumis, riche, central et un « Maroc inutile dissident, pauvre et périphérique ». Pour plus d’informations, voir « Les représentations politiques de la montagne au Maroc », in: <i>Revue de géographie alpine</i>, tome 89, n°2, 2001. pp. 141-144, disponible ici : <a href="https://www.persee.fr/doc/rga_0035-1121_2001_num_89_2_4637">https://www.persee.fr/doc/rga_0035-1121_2001_num_89_2_4637</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note6"></a>6 </sup>Pour plus d’information sur l’influence et la position centrale de la Banque de Paris et des Pays-Bas dans l’économie marocaine, voir BARBE, Adam, <i>Dette publique et impérialisme au Maroc (1856 – 1956)</i>, La Croisée des Chemins, 2020.<b> </b>Cette position<span class="Apple-converted-space">  </span>tire son origine de la crise de la dette qui a précédé l’instauration du protectorat et lui a servi de prétexte.</p>
<p><sup><a id="note7"></a>7 </sup>Dahir n° 1-63-226 du 5 août 1963 portant création de l&#8217;Office national de l’électricité (Bulletin Officiel n° 2650 du Vendredi 9 Août 1963).</p>
<p><sup><a id="note8"></a>8 </sup>MOULINE, Mohammed, Conférence « La sécurité énergétique du Maroc : état des lieux et perspectives », Institut Royal des Études Stratégiques, Pékin, 06 mars 2012. Disponible ici : <a href="https://www.ires.ma/images/pdfs/Forums/Activites_externes/pdf_presentation_dg_ires_energie_vff-2.pdf">https://www.ires.ma/images/pdfs/Forums/Activites_externes/pdf_presentation_dg_ires_energie_vff-2.pdf</a></p>
<p><sup><a id="note9"></a>9 </sup>Suite à une chute spectaculaire des ressources de l’État due à l’effondrement des prix des phosphates fin des années 1970, au coût de la guerre du Sahara, à une sécheresse longue et généralisée, à la montée des coûts de l&#8217;énergie et à la limitation de l&#8217;émigration marocaine en Europe, l’État marocain s’est trouvé dans l’incapacité de rembourser sa dette et a demandé le rééchelonnement de celle-ci. Les institutions financières internationales, dont le FMI et la Banque mondiale, ont alors exigé la mise en place d’un plan d&#8217;ajustements structurels en 1983. Pour plus de détails, consulter l’article AKESBI, Najib, « Programmes « d’ajustement structurel » du FMI » in : Africa Development / Afrique et Développement, vol. 10, no. 1/2 (1985), p. 101–21. Disponible ici : <a href="http://www.jstor.org/stable/24487208">http://www.jstor.org/stable/24487208</a></p>
<p><sup><a id="note10"></a>10 </sup>Cour des comptes, Rapport sur la gestion déléguée des services publics locaux, octobre 2014. Disponible ici : <a href="http://www.courdescomptes.ma/upload/MoDUle_20/File_20_126.pdf">http://www.courdescomptes.ma/upload/MoDUle_20/File_20_126.pdf</a></p>
<p><sup><a id="note11"></a>11 </sup>Le CSP est une technologie d’énergie solaire. L’électricité est produite à partir de la chaleur récupérée sur des miroirs et échangée avec un liquide calorifique générant de la vapeur, laquelle entraîne un turbo-alternateur.</p>
<p><sup><a id="note12"></a>12</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Voir le site de l’Agence marocaine<i> </i>pour l&#8217;efficacité<i> </i>énergétique (AMEE) : <a href="https://www.amee.ma/fr/expertise/transport">https://www.amee.ma/fr/expertise/transport</a></p>
<p><sup><a id="note13"></a>13 </sup>Agence internationale de l’énergie, Data and statistics &#8211; Morocco: Electricity 2019, 12 septembre 2020. Disponible ici : <a href="https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=MOROCCO&amp;energy=Electricity&amp;year=2019">https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tables?country=MOROCCO&amp;energy=Electricity&amp;year=2019</a></p>
<p><sup><a id="note14"></a>14 </sup>Ministère de l’économie et des finances &#8211; Direction des Études et des Prévisions Financières, <i>Quel positionnement régional pour le Maroc en matière de compétitivité énergétique ?</i>, 2014. Disponible ici : <a href="https://www.finances.gov.ma/Publication/depf/2014/Comp%25C3%25A9titivit%25C3%25A9%2520%25C3%25A9nerg%25C3%25A9tique.pdf">https://www.finances.gov.ma/Publication/depf/2014/Comp%C3%A9titivit%C3%A9%20%C3%A9nerg%C3%A9tique.pdf</a><span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note15"></a>15 </sup>SITRI, Zineb, « Partenariats public-privé au Maroc : soubassement juridique d’un mode de gouvernance alternatif »,<span class="Apple-converted-space">  </span>in <i>Les Études et Essais du Centre Jacques Berque</i>, n° 26, février 2015. Disponible ici : <a href="https://library.pppknowledgelab.org/documents/3628/download">https://library.pppknowledgelab.org/documents/3628/download</a></p>
<p><sup><a id="note16"></a>16 </sup>Il s’agit de contrats de vente d’énergie conclus entre le producteur d’électricité et le distributeur d’énergie de l’État. Dans le cas du Maroc, c’est l’ONE<span class="Apple-converted-space">  </span>qui s’engage à lui acheter son énergie sur une période définie. Ce type de contrat est exigé par les producteurs privés et les bailleurs de fonds afin de sécuriser leurs revenus pendant toute la durée du contrat et se prémunir des risques de fluctuation des prix ou/et de baisse de la demande en énergie</p>
<p><sup><a id="note17"></a>17</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Informations obtenues directement de responsables de l’ONE lors de la visite de la centrale thermique de Mohammedia au printemps 2017.</p>
<p><sup><a id="note18"></a>18 </sup>Chaque fois qu’une centrale thermique s’arrête, son redémarrage coûte cher, d’une part parce que la montée en chaleur prend beaucoup de temps et nécessite une grande quantité de carburant, d’autre part en termes de maintenance, la durée de vie des équipements étant altérée par les cycles arrêt-redémarrage.</p>
<p><sup><a id="note19"></a>19 </sup>BMOURAHIB,<b> </b>« Masen ou la montée en puissance de Mustapha Bakkoury », Telquel,<span class="Apple-converted-space">  </span>28 décembre 2015. Disponible ici : <a href="https://telquel.ma/2015/12/28/masen-montee-en-puissance-mustapha-bakkoury_1475574">https://telquel.ma/2015/12/28/masen-montee-en-puissance-mustapha-bakkoury_1475574</a></p>
<p><sup><a id="note20"></a>20 </sup>FILALI, Kenza, « Comment Mustapha Bakkoury s’est brûlé les ailes à Masen », Le Desk, 30 mars 2021. Disponible ici : <a href="https://ledesk.ma/enclair/comment-mustapha-bakkoury-sest-brule-les-ailes-masen/">https://ledesk.ma/enclair/comment-mustapha-bakkoury-sest-brule-les-ailes-masen/</a></p>
<p><sup><a id="note21"></a>21 </sup>MAUSSION, Estelle, « Maroc : que cache la disgrâce de Mustapha Bakkoury ? », Jeune Afrique,<span class="Apple-converted-space">  </span>02 avril 2021. Disponible ici : <a href="https://www.jeuneafrique.com/1148234/economie/maroc-que-cache-la-disgrace-de-mustapha-bakkoury/">https://www.jeuneafrique.com/1148234/economie/maroc-que-cache-la-disgrace-de-mustapha-bakkoury/</a></p>
<p><sup><a id="note22"></a>22</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>KADIRI, Khalia, « Au Maroc, les ratés de la stratégie solaire », Le Monde, 06 mai 2021. Disponible ici : <a href="https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/05/06/au-maroc-les-rates-de-la-strategie-solaire_6079389_3212.html">https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/05/06/au-maroc-les-rates-de-la-strategie-solaire_6079389_3212.html</a></p>
<p><sup><a id="note23"></a>23</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Avis du<span class="Apple-converted-space">  </span>Conseil Économique, Social et Environnemental (CESE), « Accélérer la transition énergétique pour installer le Maroc dans la croissance verte », 2020.<span class="Apple-converted-space">  </span>Op.cit. <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note24"></a>24</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>MASEN, Communiqué de presse « Masen annonce l’adjudication de l’appel d’offre relatif au projet solaire Noor Midelt I », 21 mai 2019. Disponible ici : <a href="https://www.masen.ma/sites/default/files/documents_presse/Adjudication_Noor_Midelt_I_Vdeff.pdf">https://www.masen.ma/sites/default/files/documents_presse/Adjudication_Noor_Midelt_I_Vdeff.pdf</a></p>
<p><sup><a id="note25"></a>25</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>IRAQI, Fahd, « Maroc : comment Nareva s’est imposée dans le secteur de l’énergie », Jeune Afrique, 13 juin 2018. Disponible ici : <a href="https://www.jeuneafrique.com/mag/564654/economie/maroc-comment-nareva-sest-imposee-dans-le-secteur-de-lenergie/">https://www.jeuneafrique.com/mag/564654/economie/maroc-comment-nareva-sest-imposee-dans-le-secteur-de-lenergie/</a></p>
<p><sup><a id="note26"></a>26</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>Voir site web officiel de Nareva : Parc éolien de Tarfaya. Disponible ici : <a href="https://www.nareva.ma/fr/projet/parc-eolien-tarfaya">https://www.nareva.ma/fr/projet/parc-eolien-tarfaya</a></p>
<p><sup><a id="note27"></a>27 </sup>MOUSTAKBAL, Jawad, “On the perspective of ruling classes and the elite in Morocco on global environmental issues”, CADTM, 12 october 2016. Disponible ici : <a href="https://www.cadtm.org/On-the-perspective-of-ruling">https://www.cadtm.org/On-the-perspective-of-ruling</a></p>
<p><sup><a id="note28"></a>28</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>MAJDI, Yassine, « Le prix de l’électricité augmente à partir du mois d&#8217;août », Telquel, 24 juillet 2014. Disponible ici : <a href="https://telquel.ma/2014/07/24/prix-electricite-augmente-partir-mois-aout_1411110">https://telquel.ma/2014/07/24/prix-electricite-augmente-partir-mois-aout_1411110</a></p>
<p><sup><a id="note29"></a>29 </sup>Avis du<span class="Apple-converted-space">  </span>Conseil Économique, Social et Environnemental (CESE), « Accélérer la transition énergétique pour installer le Maroc dans la croissance verte », 2020. Op.cit. <span class="Apple-converted-space"> </span></p>
<p><sup><a id="note30"></a>30 </sup>Jeune Afrique, « Maroc : Safi Energy mobilise 2,6 milliards de dollars pour sa centrale électrique », 18 septembre 2014. Disponible ici : <a href="https://www.jeuneafrique.com/6628/economie/maroc-safi-energy-mobilise-2-6-milliards-de-dollars-pour-sa-centrale-lectrique/">https://www.jeuneafrique.com/6628/economie/maroc-safi-energy-mobilise-2-6-milliards-de-dollars-pour-sa-centrale-lectrique/</a></p>
<p><sup><a id="note31"></a>31 </sup>ES-SIARI, S., « Ratio de dette publique : le Maroc frôle-t-il les 100% ? », EcoActu, 19 juillet 2021. Disponible ici : <a href="https://www.ecoactu.ma/ratio-de-dette-publique-le-maroc-frole-t-il-les-100/">https://www.ecoactu.ma/ratio-de-dette-publique-le-maroc-frole-t-il-les-100/</a></p>
<p><sup><a id="note32"></a>32</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>ATTAC/CADTM Maroc, « Maroc : Auditer la dette pour l’annuler », 21 septembre 2018. Disponible ici : <a href="https://www.cadtm.org/Maroc-Auditer-la-dette-pour-l-annuler">https://www.cadtm.org/Maroc-Auditer-la-dette-pour-l-annuler</a></p>
<p><sup><a id="note33"></a>33</sup><span class="Apple-converted-space"> </span>L&#8217;effet Joule constitue la perte d&#8217;énergie dans le transport de l&#8217;électricité d’un point A à un point B. Cette perte augmente à mesure qu’augmente la distance entre les deux points.</p>
</div></div></div></div></div></div></div></div></div></p><p>The post <a href="https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras">قطاعُ الطاقةِ بالمغرب: التبعيّة الدائمة</a> appeared first on <a href="https://longreads.tni.org/es/">Longreads</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentrss>https://longreads.tni.org/es/busca-utopias-reales-premio-ciudades-transformadoras/feed</wfw:commentrss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>